Ogrodzieniec

Stan obecny

Ruiny pałacu wraz z parkiem należą (prawdopodobnie) do KOWR albo JST.

Historia

Pałac z 2. poł. XIX w.
Ogrodzieniec to wieś leżąca przy DW nr 16, popularnej trasie z Grudziądza do Iławy, pomiędzy Kisielicami a Jędrychowem. W czasach pogańskich istniała tu osada, której staropruskie nazwy mogły brzmieć Neyduse, Nidecke, a ich rdzeń wziął się (być może) ze źródeł staroindoeuropejskich, opisujących hipotetyczną rzekę Nod. W czasach pruskich mogły też funkcjonować nazwy Nidek albo Neidek, w każdym razie na pewno nie "Najdekai", którą podaje popularna paraencyklopedia, ale nie potwierdzają jej onomastyczne źródła PAN.
Na miejscu osady, lub w jej pobliżu, założono krzyżacki folwark Neudeck, lokowany w 1320 r. przez niejakiego Albrechta, na ziemi nadanej mu przez wielkiego mistrza Hermanna von Salza. Dobrami zarządzał oczywiście organ kościelny, czyli kapituła pomezańska. Poświadczenie lokacji wsi Neudeck przez kapitułę miało miejsce w 1343 r. W 1374 odnotowano "Nydek", a w 1572 r. po raz pierwszy "Nejdak", która to nazwa przewija się w dokumentach aż po koniec XIX wieku.
Albrecht otrzymał liczne przywileje, m.in. zwolnienie z pracy na rzecz zamku w Kwidzyniu i z czynszu, na okres 4 lat. Otrzymał też prawo do budowy karczmy. W okresie wojen w latach 1410-14 wieś została zniszczona i przez ponad 100 lat pozostawała opuszczona. Po II pokoju toruńskim (1466) przeszła w ręce polskich właścicieli. W 1572 r. majątek, czyli dobra "Nejdak i Biaiki" należał do braci Stanisława, Franciszka, Jana i Kaspra Borowskich, którzy mieli siostry: Katarzynę oraz Krystynę. Później zamieszkała tu rodzina von Polenz, która połączyła dobra z Wolą (niem. Willenfeld). W źródłach wymienia się także Białochowskich, a już na pocz. XVIII w. ród von Beneckendorf - Hindenburg. Dobra Neudeck oraz Limżę nadał Ottonowi Fridriechowi v.H król Prus - Fryderyk Wielki. Dobra odziedziczył syn - Otto Ludwig (zm. 1855), a następnie tegoż syn Robert (1816-1902), ożeniony z Luise Schwickart. Według lustracji z 1789 r. we wsi były 24 domy, a w jej skład wchodził folwark Wola.
W 2. połowie XIX w. wieś Nejdak (Neudeck) stanowiła dobra rycerskie w pow. suskim, parafii katolickiej Szwarcenowo i ewangelickiej Kisielice. We wsi była szkoła ewangelicka, zaś właściwy USC znajdował się w Łęgnowie. Były tu 32 budynki i 18 domów, zamieszkałych przez 272 osoby, w tym 13 katolików (pozostali to ewangelicy). Na 600,3 ha ogólnego obszaru składało się 287,04 ha roli, 118,08 ha łąk, 27,96 ha pastwisk, 137,76 ha lasów, 21,35 ha nieużytków i 8,11 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 6154 marki.
W okresie międzywojennym właścicielem dóbr był syn Roberta - Paul Ludwig Hans Anton von Hindenburg (1847-1934), zasłużony dla Rzeszy żołnierz, generał, prezydent Republiki Weimarskiej, który w 1933 r. powołał na stanowisko kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera. Zmarł w swoim pałacu w Neudeck, dnia 2 sierpnia 1934 r. Jego żoną była zaślubiona w 1879 r. Wilhelmina Gertruda von Sperling, z którą mieli troje dzieci: Irmengardę (ur. 1880), Oskara (Wilhelma Roberta Paula Ludwiga Hellmutha) (1883-1960) oraz Annemarie (oryg., mian.) o pozostałych imionach Barbara Ilse Margareth Ursula, urodzoną w 1891 r. Dobra w Neudeck przejął syn Oskar, który w 1922 r. ożenił się z Margarete Helene Clementine "Dete" Frelin von Marenholz. W Hanowerze urodziły się dwie ich córki: Gertruda (ur. 1922) i Helga (ur. 1924).
W styczniu 1945 r. niemieccy właściciele uciekli przed nadciągającą 2. armią uderzeniową (Frontu Białoruskiego), dowodzoną przez gen. Iwana Fiediunińskiego. Oskar zamieszkał u swojej szwagierki w Medingen, w Dolnej Saksonii. W procesie norymberskim występował jedynie jako świadek i ostatecznie uznano go za osobę nieobciążoną zbrodniami wojennymi.
Sam pałac został niestety splądrowany przez Rosjan i spalony. Poważnie zniszczony budynek został rozebrany w 1950 r. Również wtedy wieś otrzymała swą obecną nazwę - Ogrodzieniec.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Chat GPT ver. 6.5;
Gedbas.de;
Geoportal;
Mapy w serwisie Mapster:
7042 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2381_Freystadt_agronomische_1898.jpg
16891 @ Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 - Generalstabskarte, ark. poj. /1870 - 1944/
- plik mapy: KDR100_164_Marienwerder_ca1893_DRMC5820164.jpg

Źródło litografii, zamieszczonej przez Jerzego Mrozka: Alexander Duncker "Die ländlischen Wohnsitze..." Digitale Landesbibliothek Berlin

Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac klasycystyczny. Budynek składał się z dwóch zasadniczych, piętrowych brył, z których zachodnia była mocniej wysunięta w kierunku płd.-zachodnim i zapewne stanowiła oficynę. Obie części nakryte były wysokimi dwuspadowymi dachami, krytymi dachówką. W fasadzie skierowanej na płd.-zachód znajdowało się reprezentacyjne wejście, poprzedzone tarasem i wysokimi schodami.
Ruiny pałacu są całkowicie nieczytelne, z wyjątkiem pomieszczenia (zapewne skarbca) zamykanego grubymi, pancernymi drzwiami. Łatwo je znaleźć, gdyż przy parkowej alei stoją dwie rury - pozostałość po znajdującej się tu niegdyś tablicy informacyjnej.

Park

Park z 2. poł. XIX w. przed 1945 r. obejmował 6 ha i podzielony był na trzy zasadnicze części; środkową ozdobną i dwa sady owocowe od stron płn.-wschodniej i płd.-zachodniej. Przez park, na osi głównego wejścia, prowadziła aleja w kier. płd.-zachodnim - do cmentarza rodowego zlokalizowanego wśród naturalnego drzewostanu, otaczającego założenie. W okresie powojennym sady wykarczowano i na ich miejscu utworzone zostały działki budowlane dla mieszkańców. Obecnie są to posesje prywatne.
Część ozdobna zachowała się w dawnych granicach i obejmuje 4,4 ha, głównie na dz. ewid. nr 14/28 oraz po wschodniej stronie parkowej alei, na dz. nr 218/4, gdzie łączy się z laskiem sosnowym otaczającym założenie od wschodu.
Parkowy starodrzew reprezentowały strzeliste topole, klony, dęby i lipy, a także roślinność pochodzenia egzotycznego. Aktualnie cały ten obszar jest dziki i zaniedbany, a dawny układ przestrzenny całkowicie nieczytelny.
Dwa znajdujące się w parku stawy prawdopodobnie wyschły, podobnie jak 3 stawy przylegające doń od północy i od południa. Największy z nich, na dz. nr 15/69 miał ok. 0,17 ha powierzchni. Obecnie teren ten stanowi nieużytki.
Cmentarz rodowy znajduje się w swojej dawnej lokalizacji, na działce nr 17 i ma 0,37 ha obszaru.

Inne

Budynek w głębi parku, będący niegdyś mieszkaniami dla służby
Relikty bramy wjazdowej
Cmentarz ewangelicki

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011