Motkowice

Stan obecny

Samorządowa Szkoła Podstawowa w Motkowicach

Historia

Dwór z k. XVIII/XIX w.
Motkowice to wieś leżąca nad rzeką Nidą, w odległości 14 km na płd. -wschód od Jędrzejowa. Po raz pierwszy wymieniona w 1361 r. jako "Motcouicz"; później wielokrotnie pod zmutowanymi postaciami tej nazwy, a u Długosza występuje jako "Matkowice". Już w XIV w. we wsi był młyn i 3 karczmy, należała ona wówczas do parafii w Jemielnie. Znanymi dziedzicami byli w 3. ćwierci XIV w. Ninogniew i jego brat Tomek, Janusz, Świętek zwany "Zagajski", Sułek, Piotr i wielu innych. W 1376 r. z Januszem procesowali się o karczmę Wawrzyniec i Dobek z Jemielna. Tomasza który był włodarzem, w 1387 r. pozywał "o kmiecia i 5 sztuk bydła" Piotr, kasztelan z Małogoszczy. Miały też miejsce inne ciekawe sprawy, na przykład o "wykoszenie łąki, o wyłowienie ryb z rzeki przez 10 kmieci, wyrzucenie sługi z domu, o wypędzenie kmiecia i karczmarza i obrzucenie żony Stanisława wyzwiskami" (Sł. Hist.-Geogr. PAN). Po więcej szczegółów zainteresowanych odsyłamy na stronę "Słownika..." w Internecie. W XV w. ze wsi pisali się: Mikołaj, Zawisza i Jakub - pierwsi, którzy zaczęli posługiwać się nazwiskiem Motkowskich. Ich zawołaniem było "Poraj", zaś herbem "Róża". Synami Zawiszy byli Tomek, Mikołaj i Jakub.
W 1427 r. Tomek oskarżył Jurę z Bronocic o "14 koni, tyleż wozów oraz 7 wozów zabranych z dworu i ze stajni", dzięki czemu wiemy, że już w XV w. we wsi wznosił się pierwotny dwór. Tomek w latach 40. został burgrabią zamku poznańskiego, z ramienia Krzesława Kurozwęckiego, starosty gen, wielkopolskiego. Bracia mieli brata przyrodniego Jana i siostrę Elżbietę. Jan był dziedzicem M. w poł. XV w. Oprócz niego współdziedzicami byli bratankowie: Mikołaj, Jan i Tomasz. W 2. poł. XV w. część wsi stała się własnością Jakuba Obulca z Bronocic, cześnika krakowskiego i starosty czorsztyńskiego. W latach 1470—80 dziesięcinę snopową z Motkowic, Dzierszyna i Stawu (w wys. 14 grzywien) składano plebanowi w Jemielnie.
W 1502 r. bracia Jan i Andrzej dokonali podziału majątku, a dziedzicem M. został Jan Motkowski. Mikołaj sprzedał swoją część M. arcybiskupowi lwowskiemu Andrzejowi Róży. Rok później posiadaczem części wsi został Imram Salomon z Krakowa. W 1519 r. dziedzicem nadal był Jan Motkowski, który na dobrach zapisywał jakieś sumy pasierbowi Andrzejowi Rejowi, a 5 lat później dał mu także część wsi. W latach 30./40. XVI w. właścicielami zostali Jasieńscy z Boryszowic w ziemi krakowskiej. W latach 1545-47 Motkowice kupił od nich Zygmunt Jarocki. W 1563 r. płacił on pobór od 2 ról, 2 łanów i karczmy dorocznej. W 1581 r. odnotowano pobór od 2 łanów kmiecych, 4 zagrodników bez roli, 2 komorników bez bydła i 1 rybitwy. Pod koniec XVIII w. właścicielami Motkowic byli Lanckorońscy, którzy wybudowali nowy dwór w otoczeniu parku. Dalszych posiadaczy M. niestety nie znamy, a w skład dóbr z czasem weszły folwarki Kliszów i Kije (do 1874 r.).
W 1885 r. wieś leżała w powiecie jędrzejowskim, gminie Mierzwin i parafii Imielno. Była tu szkoła początkowa, trzy młyny wodne, a w majątku gorzelnia, cegielnia, destylarnia i tartak. We wsi wydobywano także torf. W skład dóbr wchodziły: Borszowice, Korolówka, Siekiera, Antoniów, wsie: Borszowice, Wólka i Brzeźnica oraz nomenklatury: Wanat i Gózd (dawniej Podbróździe). Ogółem dobra zajmowały 2333 morgi, w tym Motkowice 1405 mórg, na co składało się 206 mórg ziemi uprawnej, 161 m. łąk, 16 m. pastwisk, 973 m. lasów oraz 48 mórg nieużytków. W folwarku wznosiło się 19 budynków murowanych i 16 drewnianych. Na polach urządzony był płodozmian w systemie 11-polowym. Opisy pozostałych folwarków pominiemy jako mało istotne. W Motkowicach na części wiejskiej znajdowały się 102 tzw. osady, do których należało 746 mórg ziemi. Osadnicy mieli swoje gospodarstwa także w Borszowicach (76 z 394 morgami), Wólce (15 z 83 morgami) i Brzecznicy (2 z 28 morgami).
Na pocz. XX w. wieś należała do rodziny Górskich. W 1930 r. leżała w gminie Mierzwin i miała 888 mieszkańców. Posiadaczem sporych dóbr o wielkości 1183 ha był Stanisław Górski. Do majątku należały cegielnia i gorzelnia, a dziedzic zarządzał także eksploatacją miejscowych lasów. We wsi było też kilka kuźni, kołodziej J. Jakubczyk, krawiec S. Szmulewicz i krawcowe M. Miserska i L. Nowakowska; szewcy J. Jędracha, S. Kupisz i A. Miszterski, kilka sklepów spożywczych i inne. Po 2. wojnie światowej dobra Górskich zostały rozparcelowane. Dwór uległ zniszczeniu w 1945 r. i został częściowo rozebrany w 1980 r. W latach 1990-93 został odbudowany.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Mapster:
11802121 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P46-S31-D_1936_LoC_G6520_s25_.P6.jpg
11802949 @ Sonderausgabe ehem. Polen 1:25 000 - niemieckie powiększenie WIG100 /1939 - 1945/
- plik mapy: 4631-3_Pinczow_SW_c.1944_UW.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Szkoła która wznosi się pośrodku parku to budynek współczesny, natomiast dwór był parterowy i nakryty wysokim dachem siodłowym z mieszkalnym poddaszem, fasadą skierowany na południe.

Park

Pozostałości parku o pow. 3 ha. Park powstał pod koniec XVIII w., a w 2. poł. XIX w. został przekomponowany. Obecnie z grubsza jest zachowany w dawnych granicach, aczkolwiek całkowicie zmieniła się jego kompozycja przestrzenna, podobnie jak cały układ zespołu dworskiego.

Inne

Dom drewniany, pocz. XX w.
Stodoła drewniana ze spichlerzem, pocz. XX w.
2 bramy na dziedziniec gospodarczy
Rządówka, czworak, 2 spichlerze, ruina plewnika, gorzelnia oraz kuźnia.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011