Strożnowo

Stan obecny

Dwór z 1936 roku, wyremontowany. - Obecnie dom mieszkalny.

Historia

W XVI wieku i w I połowie wieku XVII Stożnowo było siedzibą rodu Wyrzykowskich. Należało m.in. do Stanisława syna Mikołaja Wyrzykowskiego Erazma Wyrzykowskiego i Katarzyny córki Marcina Wyrzykowskiego oraz Doroty Wyrzykowskiej. W 1676 r. jako właścicielki Stożnowa wzmiankowane były pani Kondratowa z córką, a oprócz nich dwa działy ziemskie posiadały tu także dwie inne rodziny drobnoszlacheckie. W II połowie XVII wieku i na przestrzeni wieku XVIII majątek ten prawdopodobnie nadal pozostawał w rękach rodzin drobnoszlacheckich, przy czym zapewne następowało dalsze rozdrabnianie własności. Część majątku, a może nawet sama siedziba weszła w skład dóbr rodziny Moniuszków z pobliskich Moniuszek. W I połowie XIX wieku Stożnowo, prawdopodobnie na skutek zadłużenia, przeszło na własność Kazimierza Płońskiego, a w 1858 r. zostało wystawione na licytację. Nabyli je wówczas Kazimierz, Feliks, Michał i Konstanty Moniuszkowie (wprowadzeni w prawo własności w 1859 r.). Siedziba była już wtedy w złym stanie, a część gruntów posiadał jednocześnie niejaki Motoczko (wzmiankowany w 1869 r.). Po śmierci Feliksa i Michała Moniuszków majątek pozostawał w rękach pozostałych braci do roku 1871, kiedy to zmarł Kazimierz Moniuszko. Po nim prawa spadkowe do części dóbr przejął jego syn Adolf, dziedzic pobliskiego Mikicina, który zrezygnował ze swoich praw w zamian za spłatę na rzecz Konstantego Moniuszki (ten ostatni sprzedał część gruntów majątku Wincentemu Pawłowskiemu). Po śmierci Adolfa Moniuszki (zm. w 1897 r.) i Konstantego Moniuszki (zm. w 1898 r.) majątek przejęli bracia Leon, Bolesław, Stanisław, Stefan i Jan Kozłowscy (synowie siostry Adolfa) oraz Jan i Konstanty Moniuszkowie (synowie Konstantego), którzy w 1906 r. sprzedali kolejną część gruntów Wincentemu Pawłowskiemu, a w 1908 r. nabył od nich 1/6 majątku na publicznej licytacji Stanisław Kossakowski. Pozostałe części należały w tym czasie do braci Kozłowskich. W 1909 r. całość dóbr Stożnowo zakupił Stanisław Kossakowski, przy czym oddzielono od nich folwark Jaświłki, który został w 1906 r. przejęty przez Wincentego Pawłowskiego.
W okresie międzywojennym dokonano w Stożnowie wielu zmian. Na zachód od dworu i prostokątnego, otoczonego zabudowaniami gospodarczymi dziedzińca przed dworem założono w 1920 r. nowy sad. W starym ogrodzie wykopano 5 następnych, nowych sadzawek, a jego wnętrza również zsadzono sadem. W 1936 r. wzniesiono nowy, drewniany dwór usytuowany na południe od starego na głównej osi kompozycji. Przed frontem dworu, od strony dziedzińca urządzono podjazd, a w otoczeniu dworu i dziedzińca posadzono grupy krzewów ozdobnych, głównie lilaków. Część gospodarczą ogrodzono wznosząc jednocześnie murowaną bramę na osi drogi dojazdowej. Całość założenia zajęła po rozbudowie powierzchnię około 6 ha.
Po wywiezieniu Stanisława Kossakowskiego na Syberię w 1940 r. Stożnowo przeszło pod zarząd państwowy. W 1941 r. powrócił tu Mieczysław Kosakowski, syn Stanisława, który zarządzał majątkiem do czasu jego upaństwowienia w 1944 r. Podczas wojny zburzona została większość zabudowań i wycięto wiele starych drzew. Po wojnie w 1946 r. we dworze zamieszkał ponownie Stanisław Kossakowski próbujący dochodzić swoich praw własnościowych, który jednak w 1949 r. zmuszony został do opuszczenia siedziby, która została następnie przejęta przez Państwowe Gospodarstwo Rolne – w latach 80. XX wieku obiekt był użytkowany przez PGR Knyszyn, Zakład w Mikicinie. Po przejęciu przez PGR dwór użytkowany przez pracowników PGR uległ znacznej dewastacji. Rozebrano budynki gospodarcze, a ogród sukcesywnie niszczono. (JB 2025)

Opis

Budynek szerokofrontowy, usytuowany 250 m w linii prostej na zachód od szosy Jaświły- Jedeszki, kalenicowo na oso wschód –zachód. Podwaliny na fundamencie z cegły. Ściany szalowane konstrukcji zrębowej z tartych bali z drewna sosnowego. Facjata konstrukcji zrębowej, szalowana. Szalowanie ściany zachodniej w układzie pionowym. Pozostałe ściany do wysokości okien szalowane pionowo, powyżej deski szalunkowe w układzie poziomym. Strop belkowy z podsufitką z desek. Sklepienie piwnic odcinkowe. Więźba dachowa konstrukcji krokwiowo- płatwiowo- stolcowa. Dach kryty blachą. Posadzki w piwnicy cementowe, na parterze podłogi z desek sosnowych. Schody prowadzące na poddasze policzkowe. Drzwi płycinowe jedno i dwuskrzydłowe. Budynek zbudowany na planie prostokąta, dwutraktowy. Bryła w formie prostopadłościanu nakrytego dachem naczółkowym. W południowej połaci dachu facjatka z dachem trzyspadowym. Opis wg stanu ma konie lat 80. (JB2025)

Park

Ogród dworski – barokowy, osiowy, powstały w XVIII w., zachowujący elementy wcześniejszej kompozycji kwaterowej powstałej XVI w. lub w I połowie wieku XVII, po 1920 r. poszerzony.
Już w XVII, albo nawet w XVI w. musiała tu powstać klarowna kompozycja układu kwaterowego, której ślady można było odczytać jeszcze w latach 80. XX w. Ogród ten położony był niżej od zabudowań i zajmował tren o kształcie zbliżonym do kwadratu, podzielony na 9 lub 12 kwater otoczonych szpalerami lub alejami drzew ozdobnych. Kwatery północne zajęte były przez regularne sadzawki czerpiące wodę z bijących tu źródeł.
W późniejszych czasach, zapewne w II połowie XVIII wieku , kompozycja ta została przebudowana w duchu barokowym. Zlikwidowano szpalery biegnące ze wschodu na zachód i otwarto widok wzdłuż ogrodu na sadzawki, tworząc w ten sposób jedno podłużne, sąsiadujące z dworem wnętrze. Pozostawiono natomiast dwie aleje lipowe biegnące przez ogród po bokach tego wnętrza – od dworu do sadzawek. Inne dwie aleje – lipowa i wierzbowa – ograniczały ogród od wschodu i zachodu. Do dworu prowadziła aleja wierzbowa posadzona przy drodze z folwarku Jaświłki
W okresie międzywojennym dokonano w Stożnowie wielu zmian. Na zachód od dworu i prostokątnego, otoczonego zabudowaniami gospodarczymi dziedzińca przed dworem założono w 1920 r. nowy sad. W starym ogrodzie wykopano 5 następnych, nowych sadzawek, a jego wnętrza również zsadzono sadem. W 1936 r. wzniesiono nowy, drewniany dwór usytuowany na południe od starego na głównej osi kompozycji. Przed frontem dworu, od strony dziedzińca urządzono podjazd, a w otoczeniu dworu i dziedzińca posadzono grupy krzewów ozdobnych, głównie lilaków. Część gospodarczą ogrodzono wznosząc jednocześnie murowaną bramę na osi drogi dojazdowej. Całość założenia zajęła po rozbudowie powierzchnię około 6 ha.
Podczas wojny zburzona została większość zabudowań i wycięto wiele starych drzew. W 1949 roku majątek przejęty przez Państwowe Gospodarstwo Rolne – w latach 80. XX wieku obiekt był użytkowany przez PGR Knyszyn, Zakład w Mikicinie. Po przejęciu przez PGR dwór użytkowany przez pracowników PGR uległ znacznej dewastacji. Rozebrano budynki gospodarcze, a ogród sukcesywnie niszczono.
W końcu usunięto prawie wszystkie stare drzewa, z wyjątkiem wierzb z alei rosnącej przy zachodniej granicy ogrodu i kilku lip z alei biegnącej od dworu do sadzawek. Na miejscu wyciętych lip tej alei wyrosły później z odrostów korzeniowych nowe lipy, liczące w końcu lat 80. XX w. około 40 lat. Oprócz drzew, granice ogrodu podkreślały w tym czasie stara droga i nowe ogrodzenia. Do wnętrz ogrodu wprowadzono uprawy użytkowe i znajdowały się tam jeszcze częściowo osuszone sadzawki. Główne wnętrze ogrodu zajmował sad i zachował się także sad założony w 1920 r., a zajmujący zachodnią część założenia. Dawny dziedziniec zamienił się do tego czasu w nieużytek otoczony ruinami ogrodzenia i gruzami po dawnych budynkach.
Na początku lat 90. XX wieku uboga roślinność obiektu składała się w tym czasie z zaledwie 12 gatunków drzew i krzewów, a oprócz starych drzew owocowych i 4 lip z II połowy XIX w. rosły tu tylko stare wierzby z alei sadzonej na początku XX w. oraz niezbyt liczne drzewa młode (głównie odrosty) i grupy krzewów. (JB205)

Inne

Obora.
Źródła
Karta zabytku K. Janikowski
ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józef Maroszek
Zdjęcia z lat 80. Agnieszka Sadowska