Starowola

Stan obecny

Stary dwór nie istnieje. Wykreślony z rejestru zabytków w 2024 roku, później rozebrany. nowy murowany budynek "w stylu" dworku (JB 2025).

Historia

Pierwsze wzmianki o jeszcze Starej Woli pochodzą z XVI wieku . Córka Piotra Chwalczewskiego wyszła za mąż za Łukasza Kurzenieckiego. W 1562 r. doszło do porozumienia pomiędzy Chwalczewskim i Kurzenieckim odnośnie posagu i wtedy to Stara Wola została przyłączona do majątku Kurzenieckich. W latach 1580 - 1581 majątek wchodzi w skład dóbr jasionowskich Jerzego Kurzenieckiego. W 1638 r. jako właścicielka dóbr wzmiankowana jest Florianowa Komorowska. Rejestr pogłównego 1663 r. przedstawiał skomplikowaną strukturę własności. Jedną ze wsi w majętności i parafii jasionowskiej nazywano Starowola. W parafii kalinowskiej spotykamy dwukrotnie takąż nazwę. Raz oznacza własność podkomorzego ziemi bielskiej Józefa Karpia. Należało do niego 73 poddanych (34 mężczyzn i 39 kobiet). Drugi raz wspomniano Jana Litawora Chreptowicza wojewodzica nowogrózkiego. Opłacił on ze Starowoli pogłówne od 5 mężczyzn i 8 kobiet.
W 1728 r. Wiktoryn Kuczyński nabył od Jakuba Grajewskiego dobra ziemskie Jasionówkę. W ich skład wchodziły w części miejscowości położone na terenie współczesnej nam gminy Jaświły - Starowola i Krzywa. Ostateczne rozliczenie należności pomiędzy sprzedającym a nabywcą, nastąpiło w Drohiczynie 9 XII 1728 r. Folwark w Starowoli obciążony był sumami należnymi niejakiej pani Sasuliczowej. Wiktoryn Kuczyński 13 VI 1729 r. spłacił należną jej kwotę 4.100 florenów. Transakcji dokonano przed Urzędem Grodzkim w Brańsku. Nowy właściciel zanotował w swym pamiętniku charakterystyczną ocenę nabytych dóbr ziemskich: "Po tych transakcjach wszedłem w posesję Jesionówki, Słomianki i Starejwoli, wielce pustych"". Rozpoczął aktywną gospodarkę w swych dobrach. W pamiętniku wspomina o przebudowie rezydencji w samej Jasionówce, gdzie wybudował w Rynku zajazd oraz łaźnię, wyremontował staw, wybudował tartak w Chobotkach, poddanym chłopom rozdawał woły, by mogli swym sprzężajem uprawiać ziemie własne i folwarczne. W 1733 r. dokonał testamentowego podziału posiadanego majątku pomiędzy swych 4 synów. Zmarł w 1737 r. Nowym właścicielem dóbr jasionowskich oraz folwarku i wsi Starowola został syn Wiktoryna Kuczyńskiego, Kazimierz Kuczyński (1707 - 1776). Ten ożeniony był z Anną Narzymską. Po jego śmierci wyszła ona powtórnie za mąż za Zaleskiego, podkomorzego nurskiego. W 1784 r. folwark funkcjonuje jako dobra jasionowskie i kalinowskie Kuczyńskich. W 1886 r. dobrami zarządza hr. Miączyńska Jadwiga. Na przełomie XIX i XX w. majątkiem zarządzają: Albert, Wojciech i Michał Miączyńscy, Wanda z Miączyńskich Dokerska oraz Felicja Ludwika Miączyńska. W 1910 r. wzmiankowany jest pan Korotkiewicz, W 1915 r. kupuje go Józef Bilmin,. Gospodarstwo liczyło 400 ha, z biegiem lat zmniejszyło się do 186 ha,. Około 1920 roku buduje on drewniany dwór. Po nim schedę przejęli Wiktoria, Janina i Wacław Bilminowie. W 1930 r. Józef Bilmin wymieniany jest jako właściciel majątku Starowola, którego powierzchnia wynosiła 250 ha. 24 lipca 1933 r. został sporządzony akt rejentalny przez notariusza Stanisława Jankowskiego, dotyczący podziału majątku Starowola między czterech spadkobierców Józefa Bilmina. W wyniku podziału Antoni Bilmin otrzymał 50,730 ha, Wacław Bilmin 51,676 ha, Wiktoria Bilmin 50,764 ha i Janina Bilmin 51,755 ha. Pomiary były sporządzone w 1927 r. przez mierniczego przysięgłego H. Zasztówtta. We wrześniu 1939 właściciele uciekli przed okupantami. Niemcy ustanowili tu zarządcę
Według postanowienia Wojewody Białostockiego z dnia 2 listopada 1948 r., majątek Starowola nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej z tego względu, że obszar użytków rolnych w każdym z gospodarstw nie przekraczał norm przewidzianych w obowiązujących przepisach. 21 listopada 1949 r. Urząd Wojewódzki Białostocki (po otrzymanym donosie) zwraca się w poufnym piśmie do Starostwa Powiatowego w Białymstoku o ponowne zbadanie sprawy majątku w Starowoli, gdyż według informacji ziemię użytkuje tylko dwóch spadkobierców, co podpada pod działanie dekretu PKWN z 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. UW otrzymał wiadomość, że majątek Starowola aczkolwiek został podzielony przed 1939 r. pomiędzy spadkobierców to obecnie jest faktycznie w posiadaniu 2 użytkowników i tym samym podpada pod działanie dekretu z dn. 06.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z tym UW przejął majątek w całości na cele reformy rolnej. Już dwa dni później przygotowany był protokół zdawczo - odbiorczy przejęcia majątku w Starowoli. Organem zdającym było Starostwo Powiatowe w Białymstoku Referat Rolnictwa i Reform Rolnych, a organem przyjmującym Dyrektor Zespołu PGR Knyszyn działający na podstawie ustnego polecenia Z O PGR w Białymstoku. Protokół został spisany w obecności wójta gminy Kalinówka ob. Władysława Chojnowskiego i sołtysa wsi Starowola, ob. Antoniego Mitroszewskiego. W dniu 23.11.1949 r. komisarz Ziemski Starostwa Powiatowego w Białymstoku przybył z przedstawicielem Komitetu Powiatowego PZPR Wacławem Ponińskim do majątku Starowola gmina Kalinówka i w obecności wójta Władysława Chojnowskiego przeprowadził dochodzenie w sprawie majątku Starowola i ustalił co następuje: Majątek Starowola obejmuje obszar ok. 204. 9852 ha, w tym użytków rolnych: grunty orne ok. 138 ha, łąki ok. 8 ha, pastwiska ok. 39 ha, sady ok. 2 ha, ogrody warzywne ok. 1 ha, lasy ok. 15. 56 ha, wody ok. 0. 3662 ha i należy do współwłaścicieli: Antoniny Bilmin, Wacława Bilmin, Wiktorii Bilmin (Ślusarczyk), Janiny Bilmin (Homan), którzy przed 1 września 1939 r. dokonali podziału na gruncie w/w nieruchomości, jednak z zabudowań mieszkalnych i gospodarczych korzystają wspólnie. Obecni gospodarze użytkują i są na miejscu p. Wacław Bilmin i jego matka Antonina, której część gospodarstwa przypadający z podziału użytkują: Stanisław Karwacki ok. 5 ha, Antoni Paszko ok. 2 ha, Antoni Jarmoszko ok. 1.25 ha, Franciszek Kazimierko ok. 3 ha, Mikołaj Lipiszko ok. 2 ha, Wiktor Pogonowski 1 ha, oraz syn Wacław ok. 36 ha. Wiktoria Bilmin (Ślusarczyk) ze swej części 5 ha wydzierżawiła Jarosławowi Mieroszewskiemu, natomiast Janina Bilmin (Homan) na miejscu nie gospodaruje, 6 ha gruntów wydzierżawiła Franciszkowi Kakareko i 1.5 ha Wiktorowi Pogonowskiemu. Protokół podpisali: Karol Chojnacki, Wacław Poniński, Władysław Chojnowski i Antoni Mitroszewski.
Odręczny protokół przejęcia majątku Starowola już 23 listopada 1949 r. jako jego właścicielka podpisała Wiktoria Ślusarczyk z Bilminów. W momencie przejmowania majątku przez władze w jego skład wchodziło: 2 drewniane domy mieszkalne, 1 stodoła drewniana, 3 obory z kamienia, 1 obora z drzewa, spichrz z kamienia, 1 szopa z drzewa, kurnik, drwalka i 2 piwnice.. 25 listopada 1949 r. sporządzony został protokół zdawczo - odbiorczy przejęcia majątku Starowola. Przedstawicielem strony przejmującej był dyrektor Zespołu Knyszyn Wiktor Czerwacz, natomiast stroną zdającą Starostwo Powiatowe Białostockie Referat Rolnictwa i Reform Rolnych, w którego imieniu działał Zygmunt Grabarek. Według protokołu wykaz inwentarza żywego przedstawiał się następująco: konie 5, źrebaki 2, krowy 4, jałówki 3, cielaki 1, owce 6, barany 1, jagnięta 3, świnie 12, kury 31, gęsi 11. Na terenie majątku utworzony został PGR. W latach 50-tych założono instalację elektryczną i dobudowano ganek od zachodu. W roku l955 w miejsce pierwotnego spichlerza wzniesiono nowy, dwukondygnacyjny. W tym czasie spłonęła stodoła ustawiona na południowej krawędzi obejścia I. W latach sześćdziesiątych rozebrano oborę. W obrębie pierwotnego dziedzińca I wzniesiono współczesne budynki gospodarcze. W latach 60-tych wymieniono pokrycie dachowe z dachówki ceramicznej na płyty azbestowo- cementowo faliste. W latach 70-tych założono wodociąg i dostawiono przybudówkę. W 2013 roku po siedmiu latach procesów sądowych majątek odzyskał Jan Ślusarczyk. Tenże w dniu 14 listopada 2014 r. wystąpił z niskie o wyłączenie z ewidencji zabytków „budynku mieszkalno-biurowego (dworu) usytuowanego na działce nr …” Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Białymstoku przychylił się do tej prośby i już 25 listopada 2014 r. „karta ewidencyjna DWORU, usytuowanego w Kolonii Starowola, gm. Jaświly, …. Mońki, woj. podlaskie, została wyłączona z wojewódzkiej ewidencji zabytków” Jako uzasadnienie podano że : „ (...) budynek uległ bardzo dużej dewastacji i znacznemu zniszczeniu. Stan techniczny ścian zewnętrznych zły, a miejscami bardzo zły. Dotyczy to szczególnie ścian w partiach przy fundamentach. gdzie podwaliny i bale ścienne są przegniłe lub porażone przez owady oraz grzyby. Stan techniczny stropu zły. (...) . Zaleca się jego rozbiórkę. " Dwór został szybko zburzony. W jego miejsce stanął teraz nowy dom ponoć nawiązujący do dworu sprzed wieku. Odzyskana ziemia została wydzierżawiona okolicznym rolnikom. (Jarosław Bochyński 2025)

.

Opis

Opis obiektu wg stanu w roku 1985. Budynek usytuowany kalenicowo na osi płn-płd. Budynek szerokofrontowy z podwalinami na fundamencie cementowym. Zrąb z bali tartych z drewna sosnowego, z zawęgłowaniami na jaskółczy ogon. Konstrukcja ganku ryglowa, szalowana deskami w układzie pionowym. Stropy belkowe z podsufitką z desek sosnowych. Więźba dachowa konstrukcji krokwiowo- płatwiowej. Dachy budynku i ganków oraz przybudówki pokryte pytami azbestowo- cementowymi, falistymi. Podłogi z desek sosnowych, częściowo wybite płytą pilśniową. Schody zewnętrzne prowadzące na ganek cementowe. Schody na poddasze drewniane policzkowe. Okna ościeżnicowe z płycinowymi okiennicami na zawiasach francuskich, osadzone w węgarach. Drzwi płycinowe jedno i dwuskrzydłowe.
Budynek wzniesiony na planie prostokąta, dwutraktowy. Rzuty ganków i przybudówki prostokątne. Bryła w formie prostopadłościanu nakrytego dachem dwuspadowym. Bryły ganków i przybudówki w formie prostopadłościanu. Ganek frontowy i przybudówka nakryte dachami dwuspadowymi, ganek od zachodu ( od ogrodu) nakryty dachem jednospadowym. W trakcie wschodnim dwie piwnice.
Elewacje: Frontowa wschodnia, asymetryczna, pięcioosiowa, na osi środkowej drzwi wejściowe, dwuskrzydłowe, na osiach pozostałych okna. Elewacja ganku trójosiowa, z drzwiami na osi środkowej. Osie skrajne z oknami skrzynkowymi. Okno przy narożniku płn.- wsch. wielokwaterowe, okno przy narożniku płn.-zach. zabite deskami. Elewacja zachodnia sześcioosiowa, na osiach kolejno od płd. dwa okna, drzwi, trzy okna. Na trzeciej osi od płd. późniejszy ganek. Elewacje płd. symetryczna dwuosiowa, z oknami na osiach. Zrąb od szczytu oddzielony deską okapową. Elewacja północna analogiczna. Okno przy narożniku zasłonięte przybudówką.
Wnętrze: w trakcie wschodnim, od płd, pokój kuchnia, sień , kuchnia, pokój .W trakcie zachodnim od płd. dwa pokoje, kuchnia, łazienka, dwa pokoje. Piece i trzony kuchenne kaflowe.( JB2025)

Park

Zespół folwarczny Starowola położony był w kierunku północno-zachodnim od Jasionówki, przy szosie prowadzącej z Kalinówki Kościelnej przez Romiejki do Dolistowa.Fo1wark zlokalizowany był po stronie wschodniej tego traktu, w terenie słabo urozmaiconym krajobrazowo. Od strony zachodniej zespołu teren łagodnie wznosi się w kierunku okolicznych lasków. Grunta folwarku od strony północno-wschodniej dochodziły pierwotnie do zwartego kompleksu leśnego ciągnącego się do wsi Kamionka.
Zespół folwarczny-składał się zasadniczo z trzech części: dwóch dziedzińców gospodarczych, terenu przydworskiego i kolonii mieszkalnej. Cały układ założony był na planie zbliżonym do litery "L". Najbardziej na wschód wysuniętą częścią folwarku było podwórze gospodarcze I. Pierwotnie składało się ono z dwóch obiektów: stodoły í spichlerza. Stodoła była posadowiona na jego krawędzi południowej a spichlerz - północnej. W czasach PGR w miejsce pierwotnego spichlerza wzniesiono wtórny, murowany z cegły. Na te podwórze prowadził główny trakt komunikacyjny wewnątrz zespołu, droga gruntowa biegnąca między podwórzem II a terenem przydworskim. Dziedziniec I skomunikowany był także krótka alejką z terenem trawiastym przed fasadą dworku. Nieopodal ściany północnej spichlerza, w obniżeniu terenu zlokalizowany był staw ciągnący się w kierunku stajni (później chlewa) wchodzącego w skład podwórza II Dziedziniec ten założony był na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu, otwartego od strony południowej (dworku).Teren tego dziedzińca dochodził od zachodu do krawędzi szosy "dolístowskiej". Pierwotnie obiekty ustawione były kalenioowo, na krawędzi obejścia. Od wschodu podwórze zamykał wydłużony budynek stajni; od zachodu-chlewnia. Pierwotnie od strony północnej obejście zamykała obora dla krów służby. Drewniany dworek znajdował się o drugiej stronie drogi dojazdowej na podwórze I . Otoczony był od zachodu sadem owocowym a od wschodu szpalerem drzew 1iáciastych. Kolonia mieszkalna usytuowana była po wschodniej szosy "dolistowskiej“, w kierunku północnym od podwórza II .Z jej pierwotnej zabudowy nie zachował się żadem obiekt. Już w latach 80. XX wieku kompozycja zespołu była słabo czytelna po wyburzeniu części pierwotnych obiektów wchodzących w skład podwórza gospodarczego I. Także obręb podwórza II był słabo zauważalny po rozebraniu obory .Teren przydworski zachowany był jeszcze w stanie zadowalającym; wycięto część pierwotnego drzewostanu wypełniającego teren miedzy dworkiem a podwórzem I. Stan techniczny dworku był jeszcze wtedy dobry, zaniedbany mocno był sad. (Jarosław Bochyński 2025)

Inne

Obora.
Karta zabytku dworu Krzysztof Janikowski
Karta zabytku – zespół folwarczny Stanisław Małyszko
Zdjęcia z 1985 roku K. Janikowski
Zdjęcia z 1986 roku S. Małyszko
e-monki.pl
poranny.pl – zdjęcie archiwalne i nowy budynek w czasie budowy