Romany

Stan obecny

Stan obecny – własność prywatna. Trwa odbudowa (2025)

Historia

Janusz I, książę mazowiecki przekazał w 1416 roku 40 włók ziemi w pobliżu źródeł rzeki Słuczy dwóm braciom – Zdziszkowi/Zdzisławowi i Arnoldowi (Wojciechowi?) de Romany. Między 1417 a 1419 rokiem Zdzisław i Arnold z Romanów dostali 20 włók ziemi nad Słuczą. Założyli on tam wieś, którą od miejsca nazwali Słuczą. Nazwa ta jednak nie przyjęła się i z czasem zastąpiono ją Romanami – od nazwy miejscowości, z której przybyli bracia. Wieś zaczęła szybko się rozwijać. Już w 1420 roku zbudowano w niej kościół, a biskup płocki ustanowił tu parafię,. Gdy książę Władysław I Płocki nie potwierdził nadań swojego stryja, Janusza I i wieś przeszła na jego własność. W 1435 roku Zdzisław Roman otrzymał dziedziczne wójtostwo z 6 włókami ziemi. Reszta dóbr przeszła na własność Marcina Łosia herbu Dąbrowa z Drążdżewa w ziemi ciechanowskiej.
W 1473 roku własność Łosia książę Kazimierz III Mazowiecki nadał Janowi Lipskiemu z Lipy herbu Pobóg. Jan w latach 1462-1464 był podsędkiem ziemskim zakroczymskim, w latach 1464-147 podkomorzym warszawskim, w 1479 roku sędzią ziemskim zakroczymskim, a w 1472 roku kasztelanem wiskim. W 1476 roku Jan odstąpił proboszczowi w Romanach jedną włókę swojej ziemi w zamian za ogród zwany Filipowskim i Wielką Łąkę powyżej młyna. Jan zmarł w 1488 roku. Jan, był też w posiadaniu Gumowa w powiecie ciechanowskim i od tej miejscowości wzięło się nazwisko rodu Gumowskich. Od 1489 roku nazwiskiem tym zaczął posługiwać się syn Jana, Maciej. Gumowscy herbu Pobóg zarządzali Romanami do początków XVII wieku, a ostatnim z nich był podczaszy wiski Andrzej, odnotowany w 1616 roku.
W 1621 roku część Roman należały do Jana Walbacha, warszawskiego kupca i podwojewodziego warszawskiego. Jan stopniowo wykupił całość majątku. Zmarł w 1656 roku - majątek w Romanach odziedziczył po nim jego syn, Ludwik Walbach. Część Roman należała także do Zaliwskich, a potem do Grzybowskich.
W XVII wieku jako właściciele Roman pojawiają się Boczkowscy i Grądzcy. W 1686 roku należały do Tomasza Grądzkiego. Był on synem Macieja Grądzkiego herbu Łada, sędziego ziemskiego wiskiego w 1663 roku, podczaszego wiskiego w 1658 roku, podstarościego wiskiego w 1636 roku. Miał trzech braci - Wawrzyńca, Sebastiana i Piotra. Romany w posiadaniu rodziny Grądzkich znajdowały się do początku XIX wieku gdy właścicielem majątku w Romanach został radca powiatu szczuczyńskiego, Ignacy Włodkowski i jego żona Marianna z Jaczyńskich. Z powodu złego stanu zdrowia, Ignacy nie mógł odpowiednio zajmować się majątkiem i ten podupadł. Wydzierżawił go na 3 lata Ksaweremu Andrzejowi Bobrowi herbu Gryf z Andrych, urodzonemu w 1770 roku synowi Franciszka Leona Bobra i Joanny Świerzbińskiej. Dzierżawa jednak nie wiele pomogła majątkowi i w 1832 roku został on wystawiony na publiczną licytację, na której kupił go Piotr Dobrzycki herbu Leszczyc. Piotr ożenił się z Kornelią, córką Józefa Skarżyńskiego i Anieli z Dmochowskich. Małżonkowie mieli dwoje dzieci – Zofię Anielę (ur. w 1846 roku) i Józefa (zm. w 1841 roku). Dobrzyccy zamieszkali w starym drewnianym dworze. O budowie nowej siedziby zdecydowali w 1839 roku - postawili murowaną oficynę, do której się wprowadzili, a następnie przystąpili do budowy nowego dworu, którą zakończono w 1843 roku. Dobrzyccy przeprowadzili się do nowego dworu, a oficynę przeznaczyli na rządcówkę. Dobrzyccy przebudowali także zaplecze gospodarczege - miejsce drewnianych czworaków, obór i stajni zajęły budynki murowane. Założono także park dworski. Piotr Dobrzycki zmarł 13 lipca 1863 roku w Warszawie. Kornelia zmarła 4 marca 1873 roku. 24 stycznia 1869 roku w parafii w Romanach Zofia Dobrzycka wyszła za mąż za Stanisława Suchodolskiego, syna Józefa i Julianny Dorff. Posiadał on również majątek Zawady koło Łomży i Doliwy koło Przytuł. Małżonkowie doczekali się dwójki dzieci – Stefanii (ur. w 1870 roku) i Piotra (ur. w 1874 roku). Stanisław prowadził rozrzutny tryb życia, co nie przysłużyło się majątkowi. Dodatkowo Stanisław dopuszczał się oszustw finansowych, nie oszczędzając nawet własnej żony. Ta w 1875 roku pozwała go do sądu , który w kilku procesach uznał go winnym i i skazał go po pozbawieniu wszelkich szczególnych praw i przywilejów, m. in na półtrzecią roku rot aresztanckich, a w razie niemożności na 3 lata i 9 miesięcy więzienia i zobowiązał do zwrotu wyłudzonych sum.
W 1886 roku folwark Romany miał 1674 mórg – w tym pola i ogrody zajmowały 773 morgi, łąki 165 mórg, pastwiska 44 morgi, lasy 640 mórg, a nieużytki 52 morgi. W folwarku znajdowało się 15 murowanych budynków, 1 drewniany i młyn wodny. Wieś zamieszkiwało 28 osób, uprawiających 214 mórg ziemi.
Zadłużony majątek w Romanach został wydzierżawiony. Dzierżawcą majątku na okres trzech lat został Żyd Motek ze Stawisk. Po tym okresie Romany przejęli Stefania i Piotr Suchodolscy. Niestety na skutek zadłużenia, musieli oni wystawić majątek na publiczną licytację. Rodzina pozbyła się także pozostałych dóbr w Zawadach i Doliwach, po czym przeprowadziła się do Warszawy.
Na licytacji majątek zakupił Tadeusz Mieczysław Skarżyński herbu Bończa który w 1930 roku. Żoną Tadeusza była Maria Korolec, córka rejenta Michała Korolca i Natalii z Zorewiczów. Miał z nią przynajmniej czworo dzieci – Tadeusza (ur. w 1901 roku), Natalię (ur. i zm. w 1902 roku), Aleksandra (ur. w 1903 roku) i Michała (ur. w 1905 roku). Skarżyńscy znacznie poprawili stan majątku, powiększyli park dworski.
Około 1916 roku zniszczony przez bolszewików majątek w Romanach kupił Leon Kiełkiewicz, warszawski sędzia, późniejszy prezes kółka rolniczego w Romanach. Żeby go odbudować zmuszony był zaciągnąć ogromny kredyt oraz rozsprzedać znaczną część ziemi okolicznym rolnikom. Pozostawił sobie dwór z parkiem i 150 mórg ziemi. Mimo wszystko zadłużenie majątku nadal rosło, dochodząc w 1927 roku do 6000 dolarów. W księgach adresowych z 1926 i 1930 roku Kiełkiewicz nadal widnieje jako właściciel majątku, liczącego wówczas 270 hektarów. W końcu zadłużenia Kiełkiewicz sprzedał Romany Antoniemu Obryckiemu herbu Prus. Antoni zmarł w 1944 roku, a Romany odziedziczyli po nim jego synowie – Antoni, Józef, Czesław i Nikodem Obryccy. Wyprzedali oni znaczną część ziemi, dzięki czemu majątek, jako ten o powierzchni poniżej 50 hektarów, nie został po II wojnie światowej znacjonalizowany. Parcelacje, konieczność spłaty pozostałego rodzeństwa i niesprzyjające czasy, sprawiły, że majątek braci Obryckich zaczął stopniowo podupadać. W rękach spadkobierców pozostawał do 2019 roku. 26 sierpnia 2019 roku znalazł nowego właściciela, który zaczął jego odbudowę. (JB2025)

Opis

Zespół dworsko-parkowy w Romanach znajduje się w zachodniej części wsi. W jego centrum usytuowany był dwór, do którego prowadził odchodzący z bocznej drogi podjazd. Aleję prowadząca z kościoła do dworu obsadzono topolami. Kończyła się ona na owalnym gazonie, obrośniętym wkoło kasztanowcami, świerkami i krzakami bzu. Dwór z parkiem otaczał kamienny mur. Obecny dwór w Romanach został wzniesiony w 1843 roku dla Piotra Dobrzyckiego. Jest to budynek murowany z cegły, na kamiennym fundamencie, wzniesiony na planie prostokąta, jednokondygnacyjny, otynkowany. Elewacja frontowa jest dziewięcioosiowa, z drzwiami w centralnej osi. Trzy środkowe osie ujęte są w ryzalit, nad którym w połaci dachu znajduje się trójosiowa facjata nakryta dwuspadowym dachem. W jej szczycie umieszczono okulus. Okna w ryzalicie są zamknięte półkoliście, a pozostałe są płaskie. W ryzalicie nad wejściem głównym znajduje się ażurowy żeliwny balkon. Elewacja ogrodowa budynku jest analogiczna do frontowej, z tą różnicą, że wszystkie okna są na niej zamknięte płasko. Narożniki są boniowane. Od południowej strony do budynku przylega przybudówka. Budynek pokrywa blaszany dach naczółkowy. Wnętrza dworu są w układzie dwutraktowym z amfiladowym rozkładem pomieszczeń. W osi budynku znajduje się sień, za nią salon, przez który wychodzi się do ogrodu. Schody umieszczono w południowej części budynku. Po wojnie układ wnętrz został zmieniony – pomieszczenia podzielono ściankami działowymi.(JB2025)

Park

Dwór otaczał park krajobrazowy założony w połowie XIX wieku. W południowej części parku znajdowały się stawy o brzegach porośniętych olszami i wierzbami oraz wąski, kanał. W północnej części rósł szpaler wysokich drzew, oddzielających założenie dworskie od wsi. Obecnie park jest częściowo wycięty, zachwaszczony i zarośnięty samosiejkami. Pozostałości parku otaczają dwór od północy i wschodu. Aktualny właściciel wprowadza nowe nasadzenia. (JB2025)

Inne

Folwark z XIX w., nr rej.: 135 z 7.05.1981
Ruina rządcówki z 1839 r.
Źródła:
Karta zabytku 1988 B. Tomecka
https://romany.pl
Zdjęcia 1986 K. Janikowski
dipp.info.pl