Skatalogowanych zabytków: 11212
Zarejestruj się
Miniatura Nawra
2010, zdjęcie Andrzej M
Miniatura NawraMiniatura NawraMiniatura NawraMiniatura NawraMiniatura NawraMiniatura NawraMiniatura NawraMiniatura Nawra

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 53.1936, 18.5027

Nawra

Nefer

Województwo:kujawsko-pomorskie
Powiat:toruński
Gmina:Chełmża (wiejska)
Rodzaj obiektu:Pałac

Rejestr zabytków

Obiekt:pałac, nr rej.: A/284 z 27.08.1929

Stan obecny

Jesienią ubiegłego roku (2010) radni sejmiku województwa kujawsko-pomorskiego wyrazili chęć kupienia zaniedbanego zabytku i stworzenia w nim Muzeum Ziemiaństwa. Z ambitnych planów na razie nic nie wyszło, trwają postępowania spadkowe, a obiekt popada w ruinę.

Historia

Pałac z pocz. XIX w.
Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1248 r,. w średniowieczu stanowiła własność rycerską, a od XVII w. znalazła się w posiadaniu rodu Kruszyńskich, by po 1865 r. przejść na rodzinę Sczanieckich. Jest to miejsce wyjątkowe, zasłużone dla kultury narodowej, ostoja polskości w czasach zaborów. Gromadzony w nawrzyńskim pałacu przez stulecia pokaźny i cenny księgozbiór, należał do największych na obszarze dawnych Prus Królewskich. Bywali tu m.in.: Józef Wybicki, Oskar Kolberg, archeolog Gotfryd Ossowski, Wojciech Kętrzyński, gen. Józef Haller, gościli Radziwiłłowie, Czartoryscy, Potoccy, Jabłonowscy, Zamojscy, Działyńscy.
Początki Kruszyńskich w Nawrze łączą się z postacią Bernarda Kruszyńskiego herbu Prawdzic (ur. ok. 1590 r.), który ożenił się z córką ówczesnego właściciela Nawry. Awans do grupy zamożnej szlachty liczącej się w Prusach Królewskich Kruszyńscy zawdzięczali Walerianowi (1654-1720), kasztelanowi gdańskiemu. Za czasów kasztelana w miejscu obecnego dworu stał już drewniany. piętrowy i podpiwniczony dwór.
Początki biblioteki w Nawrze wiążą się z postacią Antoniego Kruszyńskiego (1706-1774). W gromadzonych przez niego zbiorach przeważały książki z klasycznej literatury łacińskiej o tematyce historycznej, literatura francuska, pisma religijne, prace dotyczące matematyki, medycyny. Kontynuatorem rodzinnych tradycji bibliofilskich był Konstanty Ignacy Kruszyński (1751-1818). Był budowniczym obecnego pałacu w Nawrze ? wzniósł go m.in. dlatego, by w lepszych warunkach gromadzić książki. Tak więc w latach 1798-1805 powstał pałac wg projektu Hilarego Szpilowskiego,. Wielką uwagę przywiązywał Konstanty do księgozbioru, uzupełniając go głównie poprzez zakupy na aukcjach w Toruniu. W tym okresie biblioteka wzbogaciła się o dzieła Goethego i Szekspira.
Spadkobiercą Nawry po Konstantym został Józef Kruszyński, ożeniony z Olimpią ze Skórzewskich, córką hrabiego Fryderyka z Lubostronia. W wyniku małżeństwa Bogusławy z Kruszyńskich (wnuczki Konstantego) z Michałem Sczanieckim w 1865 r. Nawra przeszła na Sczanieckich. Nowy gospodarz był wybitną postacią, uczestnikiem powstania styczniowego, szambelanem papieskim, działaczem politycznym i społecznym. Prócz książek gromadził w bibliotece pałacowej druki polskie, archiwalia, zbiory numizmatyczne, medalierskie, archeologiczne, geologiczne, kartograficzne, malarskie, należące do największych w Prusach. W II połowie XIX w. właściciele założyli wokół pałacu park.
Kolejnym właścicielem majątku był Jan Sczaniecki (1873-1952. Był godnym następcą swego ojca w powiększaniu zbiorów bibliotecznych. Jedno z pierwszych wydań dzieła Kopernika ?O obrotach sfer niebieskich? należało do cymelii nawrzyńskiej biblioteki. Księgozbiór w 1939 r. liczył prawie 8000 tomów, dużą ilość map, atlasów, teczki rękopisów, liczne broszury.
Wojna nie oszczędziła pałacu i jego mieszkańców. Jan Sczaniecki, który nie podpisał volkslisty, musiał opuścić Nawrę i wraz z rodziną przenieść się do Chełmży. Wnętrza Niemcy przebudowali, umieszczając w nim dom matki (Mutter Heim). Po wojnie folwark nawrzyński nie wrócił do właścicieli, lecz przejęły go Państwowe Gospodarstwa Rolne. Niepowetowane straty poniosła biblioteka. Większość zbiorów zaginęła w 1939 r., część wywieźli Niemcy w latach 1940-1941. Odnaleziona po wojnie część archiwum znajduje się w Archiwum Państwowym w Toruniu. Uratowaną część zbiorów biblioteki Sczanieckich posiada także biblioteka UMK w Toruniu. Zaginęły najcenniejsze eksponaty: pergaminy z podpisami i pieczęciami królów polskich, inkunabuły. Nieliczne ocalałe ze wspaniałego zbioru portretów malarstwa sarmackiego płótna, można podziwiać obecnie w Muzeum Sztuki w Łodzi.
Kościół w Nawrze stanowi wraz z okalającym go cmentarzem nekropolię rodową Kruszyńskich i Sczanieckich. W 1815 r. Konstanty Kruszyński umieścił w kościele epitafium rodu Kruszyńskich. Znajduje się na nim kartusz z herbem Prawdzic oraz portretami Kruszyńskich: Bernarda, Jana, Waleriana, Antoniego i jego żony Ludwiki.
W latach 70-tych XX w. przeprowadzono prace remontowe pałacu. W 1996 r. zabezpieczono konstrukcję dachu.


Opis

Budynek klasycystyczny, dwukondygnacyjny, typowa dla klasycyzmu warszawskiego siedziba wiejska, piętrowa, z lekko pośrodku wysuniętym portykiem kolumnowym. Skrajne osie fasady wyróżnione ryzalitami pozornymi ujętymi w pilastry. Zarówno kolumny podtrzymujące portyk, jak i pilastry mają jońskie głowice. Elewacja od strony ogrodu niegdyś miała dwa skrajne ryzality zamknięte trójbocznie, po rozbudowie wtopione w elewację. Po bokach dobudowano później dwie symetrycznie ustawione oficyny (z których jedna jest obecnie zamieszkała).

Park

Park z 2 poł. XIX w. o pow. 8 ha. Park w stylu krajobrazowo - klasycyzującym, zachował się w pierwotnych granicach do obecnych czasów. Pałac dzieli założenie na 2 części. Część zapałacowa znajduje się na terenie sadów i ogrodów, a część frontowa na terenie dawnych łąk. Aleje dojazdowe przebiegają przez trawniki podzielone na 6 kwater, obsadzonych głównie bzem, jaśminowcem i śnieguliczką. Po zewnętrznych stronach trawników znajdują się dwie aleje lipowe. Na narożniku każdej kwatery był ustawiony okazały głaz narzutowy. Początkowe i końcowe kwatery były zwieńczone 4 sosnami czarnymi. Aleja dojazdowa przed pałacem kończyła się zajazdem.
Przed frontonem pałacu znajdował się kolisty podjazd z okrągłym gazonem pośrodku, podzielonym na 6 części o kształcie klinów, w środku gazonu znajdował się kwietnik obramowany żywopłotem z bukszpanu. Przed frontową elewacją założono małe prostokątne trawniki obrzeżone wąskimi kwietnikami. Na trawnikach rosło 8 żywotników uformowanych w kształcie stożków. Podjazd przy elewacji frontowej i obu szczytach pałacu pokrywał kolorowy bruk. Wybrukowana była też aleja lipowa przy granicy z ogrodem warzywnym i sadem. Za pałacem, przed elewacją ogrodową był założony mały klomb kwiatowy, a przy ścianie oficyny zachodniej rosły pnącza i malwy na rabacie. Głównym wnętrzem w płn.części parku była polana ze stawem, na którego płn. brzegu były ułożone polne kamienie. Od strony zach. do stawu wpływał strumyczek, nad którym znajdował się mostek ziemny z poręczami (obecnie po strumyku pozostał tylko płytki rów).
W parku istniał system dróg i ścieżek, dziś w większości nieczytelny. Główną drogą w tej części parku była obwodnica biegnąca przy granicy z ogrodem warzywnym i na tym odcinku tworząca aleję grabową. Druga droga biegła wokół stawu, od niej odchodziła ścieżka, dochodząca do obwodnicy. Drzewostan parkowy składał się głównie z gatunków rodzimych, czyli lipy, graby, klony i jesiony. Z gatunków obcych występowały m.in. magnolie, platan, tulipanowiec i choina kanadyjska. W ogrodzie znajdowały się domy rządcy i ogrodnika.
W okresie powojennym park z pałacem był administrowany przez UMK, potem w zarządzie PGR, od 1974 r. należał do Zakładu Doświadczalnego Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin.
Ubożenie składu gatunkowego postępuje nadal, kilka gatunków wyginęło zupełnie, a niektóre są reprezentowane przez pojedyncze okazy. Runo parkowe również było obfite, licznie występowały fiołki, zawilce i konwalie.
Wśród najstarszych drzew w parku znajduje się kilkanaście egzemplarzy o wymiarach pomnikowych. W 1982 r. uznano 4 sędziwe dęby szypułkowe za pomniki przyrody. Ich obwody w pierśnicy wynoszą 322, 344, 356 i 365 cm. W 1991 r. za pomniki przyrody uznano buk pospolity o obw. 274 cm, jesion wyniosły o obw. 308 cm, lipę drobnolistną o obw. 297 cm i dwa dęby szypułkowe - 317 i 352 cm.
Wg inwentaryzacji z 1982 r. na terenie parku znajdowały się 632 drzewa. Najwięcej rośnie robinii akacjowych (24%), lip drobnolistnych (23%), kasztanowców białych (10,74%), klonów pospolitych (8,70%), grabów pospolitych (7,59%). Stosunkowo mało było dębów. Nowe nasadzenia to: jarzębiny, świerki, modrzewie, cisy, jałowce i żywotniki.

Źródło: Nawra gmina Chełmża ZESPÓŁ PAŁACOWO ? PARKOWY Bogdan Chrapkowski Szczepan Wierzchosławski, Toruń 1995

Inne

Po bokach oficyny, umieszczone od strony elewacji ogrodowej.
Zabudowania folwarczne z XIX w.
Karczma z przełomu XVIII i XIX w.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Małgorzata Zengota4 lata i 5 miesięcy temu
CZAS UCIEKA...
Marek Kujawa4 lata i 5 miesięcy temu
Tak, faktycznie. Chwilowo zrobiło się \"cicho\" na temat pałacu. Szkoda, że w międzyczasie niszczeje.
monika wilczewska3 lata i 11 miesięcy temu
To piękny pałac z duszą . Pamiętam freski na ścianach tego pałacu. Pamiętam zabawy i różne występy na sali w tym pałacu. Wystarczyło 25 lat żeby ten pałac stał się ruiną. Mój dziadek tam pracował jak był dzieckiem. Park, który okala pałac też nie jest w najlepszym stanie.
Szkoda zabytku , naprawdę szkoda.
Jan Nastachowski3 lata i miesiąc temu
Mnie rowniez taki widok przeraza, tym bardziej ze mój dziadek Antoni Kruszynski pochodzil z rejonow Chelmzy