Pilewice

Stan obecny

Park prawdopodobnie pod zarządem JST, ew. KOWR.

Historia

Dwór z XIX w.
Do Pilewic najłatwiej trafić jadąc DW nr 543, w kierunku na Radzyń Chełmiński. Po 4,4 km od DW nr 55 skręcamy w lewo, na Wałdowo Szlacheckie. Pierwszą wsią na tej drodze będą Pilewice. Wieś dzieli od Radzynia odległość 18,7 km. Wielokrotnie pojawiała się w zapiskach historycznych, np jako Pilawice, Pillewitz, Pfeilsdorf, Pfilisdorf, Philisdorf, etc. Historia wsi zaczyna się w dawnych wiekach, gdy do wsi dotarli potomkowie pomezańskiego Prusaka o imieniu KIec. Krzyżacy nie mogąc pokonać Pomezanów zawarli znimi układ pokojowy w 1252 r. i przyznali im pewne ulgi i przywileje. Protoplastą rodu Pilewskich był niewątpliwie potomek wodza "pogan" - księcia Resji (obecnie Prabut), Dumel, którego Krzyżacy przesiedlili z Prabut w okolice jeziora Kucki. Wspomniany Klec - jego syn, nie był już w stanie nic zrobić, a rozdrobnione i pozbawione wodzów plemiona uległy z czasem całkowitej pacyfikacji. Ród Kleców przetrwał jednak dzięki synowi Kleca - Ottona I Pfeil. Początkowo mieszkał on w osadzie zwanej Klecewo, jednak nie pogodził się z przesiedleniem i przeniósł na ziemię chełmińską. Tu znalazł się wśród Polaków, we wsi Pilewice, skąd też wzięła się jej nazwa Pfeilsdorf.
Pierwszym dziedzicem wsi odnotowanym w źródłach był Hugo I von Pfeildorf, a nastepnie jego syn Mikołaj (I). Był on jednym z współzałożycieli tajnego Towarzystwa Jaszczurczego, mającego na celu walkę z Krzyżakami poprzez działalność wywiadowczą i inną. Po bitwie pod Grunwaldem wraz z Janem z Pułkowa zdobyli zamek krzyżacki w Kowalewie i jak zapisano w kronikach "wyciągali panów zakonnych za brody". Niestety Mikołaj wkrótce został ujęty i zamordowany przez Krzyżaków. W tym czasie w Pilewicach odnotowano także braci Ottona, Hanusza i Pietrasza. Nie potrafimy ich powiązać z Mikołajem, którego syn nosił imię Hoyko. Hoyko miał syna Jana, który nazywał siebie Klecem, członka Związku Pruskiego. Jan z Pilewic miał syna Mikołaja (III), ur. ok. 1420 r. Wspominał o nim Jan Długosz w swoich Kronikach pod rokiem 1435. Tenże Mikołaj (Nicolaus) Pilawski był wybitną postacią, m.in. kasztelanem chełmińskim (Culmensis castellanus), a na dokumencie z 1466 r. podpisał się jako Nicolaus Pfeilsdorf de Pylaw. Później był także kasztelanem gdańskim, a z nieznaną nam z nazwiska żoną miał trzech synów: Mikołaja (IV), Jana (III) i Macieja. Zmarł w 1478 r. Spośród jego synów Jan był rycerzem zaciężnym, a z czasem został starostą tczewskim. Maciej był dworzaninem królewskim (Kazimierza Jagiellończyka), a potem został starostą starogardzkim. Panowie bracia Pilawscy mieli też 3 siostry, z których Anna wyszła za Hektora Mechwica, starostę mirachowskiego, zaś dwie pozostałe za Piotra Suchorowskiego i Jerzego Greusinga. Maciej Pilawski ożenił się z Gertrudą Mgowską i mieli liczne potomstwo, z których Pilewice odziedziczył syn Jan (IV), około połowy XVI w. Kolejnym dziedzicem był syn Jana - również Jan (V). Ród Pilawskich czyli von Pfeilsdorf miał powiązania z angielską rodziną królewską. W Pilewicach wygasł prawdopodobnie na pocz. XVII w. Profesor Grzegorz Białuński w swojej pracy "Ród Prusa Kleca, ze szczególnym uwzględnieniem rodziny von Pfeilsdorf - Pilawskich" wspomina także Lukasa (Łukasza) Pilawskiego, który był proboszczem i ufundował obraz, na którym namalował sam siebie. Po więcej szczegółów o rodzinie odsyłamy na stronę internetową o genealogii rodu i opracowania Stanisława Kleca-Pilewskiego (patrz źródła).
Dalszy okres dziejów Pilewic jest mało znany i z braku lepszych źródeł podajmy za Krzepelą, że w 1570 r. właścicielem był Głuchowski, a w 1667 r. Górecki, przy czym warto zauważyć, że właśnie w owym roku do wsi zawitał wizytator kościelny Jan Strzesz, który odnotował, że właścicielem wsi jest Gołecki. Może któryś z panów historyków się pomylił i Górecki to właśnie Gołecki? Dziedzic ów dawał plebanowi meszne w ilości 2 korców żyta i tyleż owsa. Z dalszego okresu zapisek nie posiadamy, dopiero około połowy XVIII w. wiadomo, że właścicielem wsi był Kazimierz Działowski (ur. ok. 1700). Znanym przedstawicielem tej rodziny był Wawrzyniec Ludwik Działowski, ławnik michałowski, zmarły w 1770 r. i pochowany w kościele w Sarnowie. Ród Działowskich posiadał Pilewice aż do 2. połowy XIX w., kiedy to sprzedali majątek w ręce niemieckie. Nowi właściciele szybko podnieśli gospodarstwo do wysokiej kultury rolnej, dzięki czemu otrzymał zaszczytne miano dóbr rycerskich - Rittergut. Właścicielem majątku był w owym czasie Maksymilian Weinberg. Folwark w 1868 r. miał na swoim terenie 15 różnych budynków, w tym dwór oraz 6 dużych domów mieszkalnych ze 119 mieszkańcami.
W 1885 r. wieś leżała w pow. chełmińskim i parafii katolickiej Sarnowo, ewangelicy zaś swój kościół mieli w Wielkich Lunawach. Najbliższa stacja kolejowa, poczta i telegraf znajdowały się w oddalonym o 2 km Gorzuchowie. Razem z folwarkiem Lanmuehle dobra obejmowały 539,45 ha, w tym 474,6 ha roli, 32,58 ha łąk, 12,05 ha pastwisk, 0,85 ha lasu, 8,22 ha nieużytków i 11,15 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 5522 marek. Na terenie majątku pracował młyn, zaś gospodarstwo specjalizowało się w hodowli bydła i skopów, czyli baranów. Po Weinbergach właścicielami wsi była rodzina von Goertzke, a następnie od około 1897 r. rodzina Klatt (wg Gemini). W 1930 r. Pilewice stanowiły obszar dworski w powiecie chełmińskim i posiadały 185 mieszkańców. Właścicielem majątku o pow. 537 ha był Ernest (Ernst?) Klatt. Na obszar ten składało się 316 ha roli, 48 ha łąk i pastwisk, 167 ha lasów, 2 ha nieużytków i 4 ha wody. Czysty dochód gruntowy (podawany do celów naliczenia podatku gruntowego) wynosił 5489 marek. Po 2. wojnie światowej dobra Klattów zostały rozparcelowane. Dwór prawdopodobnie został wykorzystany jako mieszkania i nie zachował się do czasów obecnych. Wyburzono również wszystkie zabudowania gospodarcze, a pozyskane materiały budowlane rolnicy wykorzystali w swoich gospodarstwach.
Źródła:
Sławomir Klec-Pilewski "Pilewscy, ród Prusów - jego dziedzictwo i tożsamosć", zapis wykładu z dnia 14 lutego 2008 r. w Muzeum Warmii i Mazur - na stronie internetowej "Pilewscy, Dzieje i genealogia rodu";
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
11825736 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2678_(1265)_Bllandau_1911_nn4Zsh9_BN_Sygn.ZZK_S-3_542_A.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór w Pilewicach wznosił się pośrodku parku. Był to duży prostokątny budynek, fasadą skierowany na płd.-zachód, czyli w stronę podwórza gospodarczego. Dokładna lokalizacja budynku to: 53.36226597 (stopnie i dziesiąte części) szerokości geogr. północnej i 18.71183024 długości geogr. wschodniej.

Park

Park dworski z XIX w. o pow. 1 ha. Obecnie za park możemy przyjąć obszar z drzewostanem, w obrębie działki ewid. nr 16/8. W znacznej mierze pokrywa się on z parkiem rosnącym tu przed 1945 r. Drzew nawet przybyło, o niewielkie fragmenty: na części dawnego podwórza, przed nieistniejącym dworem - ok. 0,1 ha, w części płd.-zachodniej - 0,17 ha oraz nieco poza płd.-wschodnią granicą parku - 0,18 ha. Całkowitą powierzchnię parku w 1939 r. szacujemy na 0,84 ha.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011