Stary Białcz

Stan obecny

Prawdopodobnie własność prywatna.

Historia

Dwór z XIX w.
Stary Białcz to wieś leżąca nad Kanałem Południowym Obry, w odległości 7,5 km na zachód od Kościana. Pierwsze wzmianki pisane o wsi pochodzą z 1. poł. XIV w. W dawnych czasach wieś nazywana była także Białym Jeziorem. Od tej nazwy pierwsi dziedzice przyjęli nazwisko Białojezierskich. Kościół parafialny istniał już w XV w., a w 1508 r. biskup poznański Jan Lubrański włączył do parafii (jako filialny) kościół we wsi Chrzan (Krzon). Na pocz. XVI w. wieś była podzielona co najmniej na trzy działy, których właścicielami byli Kokorzyńscy, Ujejscy i Gorzyńscy. W połowie XVI w. współdziedzicami byli też bracia Stanisław i Wojciech Zakrzewscy. Wojciech odziedziczył części po Macieju Ujejskim i sprzedał je Andrzejowi Karchowskiemu, ten zaś w 1569 roku - Janowi Czackiemu, synowi Piotra. Na części Gorzyńskich siedział Wojciech, zaś na trzecim dziale Krajewscy, którzy części odziedziczone po Ujejskim sprzedali Janowi Klenczewskiemu. Już w 1590 r. pojawił się kolejny pretendent do ziem majątku - Jan Cerekwicki. Oprócz Białcza, zwanego też Białejezierzem, w skład dóbr wchodziły Skoraczewo, Krzon i Prętkowice. W 1606 r. Jan zapisał na tych dobrach 2500 złp. posagu swej żonie - Zofii Granowskiej.
Na pocz. XVII w. jednym z ważniejszych dziedziców wsi był Wojciech Gajewski, starosta ujski, po którym jego liczne wsie, w tym Białcz, odziedziczyli Przybińscy, Piotr i Łukasz Pigłowscy tudzież ich liczni krewni. Całe to towarzystwo w 1611 roku sprzedało części Białcza, Krzonu, etc... bratu stryjecznemu Wojciecha - Łukaszowi Gajewskiemu. Zdaje się, że Łukaszowi G. udało się nabyć więcej części dóbr, bo od około połowy XVII w. zdecydowanie zmniejszyła się ilość nazwisk w Regestach grodzkich i ziemskich. Z Anną Czacką miał on syna Wojciecha, który ok. 1640 r. ożenił się z Apolinarą Bnińską h. Łodzia, jedną z licznego potomstwa Jana Opalińskiego, wojewody poznańskiego. W 1645 r. zapisał jej na połowie swych włości 40 tys. złp. w gotówce i 5 tys. wyprawki. Żył jeszcze w 1680 r., gdy zapisał plebanowi w Białczu sumę 1000 złp, jako "dopełnienie ostatniej woli matki swej Anny z Czacza".
W 1696 r. na miejscu starej świątyni Franciszek Gajewski (syn Wojciecha), starosta rogoziński, wybudował nowy kościół murowany. Rok później odkupił ostatnie części majątku od Adama Cerekwickiego, syna Jana i Cecylii Baryczka. Sporządzając testament w 1713 roku zażyczył sobie być pochowanym w kościele oraz sporządzenia napisu "hic iacet indigus peccator" z datą śmierci. Jego pierwsza żona Anna Cielęcka zmarła w czasie najazdu Szwedów w 1705 roku. Miał z nią córkę Ludwikę Agatę, zamężną za Władysława Radomickiego h. Leszczyc, która w spadku dostała 150 tys. złp. Ich synowi Józefowi hojny dziadek zapisał "kufel srebrny i guzów złotych 6 rubinowych". Drugiej żony w testamencie nie uwzględnił, jedynie córkę Annę Kunegundę, której zapisał "kufelek mały i inne".
Po Władysławie i Ludwice Radomickich majątek odziedziczyły córki: Jadwiga, żona Leona Koźmińskiego, Barbara oraz Izabela, żona Izydora Wyssogoty-Zakrzewskiego h. Wyskota. Zakrzewscy mieli troje dzieci: Ignacego, Franciszkę oraz Ludwikę. W 1774 r. matka Izabela sprzedała Ignacemu całe swe dobra, czyli "Białcz, Jeligowo, Brońsko, Ponino, Sczodrowo, Ręczko, Prętkowice i części Krzonu w p. kość." za sumę 360 tys. złp.
Ignacy był w tym okresie stolnikiem poznańskim, dziedzicem Kobelnik i połowy Krzanu, a w 1791 r. wszystkie (także wsie wymienione wcześniej) sprzedał Janowi Baltazarowi Schlichtingowi, synowi Cypriana (z Bukowca) i Anny Elżbiety Luka. Sam w latach 1792-94 został prezydentem miasta Warszawy. Na pocz. XIX w. Schlichting sprzedał dobra Janowi Nepomucenowi Gaudentemu Żółtowskiemu h. Ogończyk (1778-1854) z Urbanowa, który dnia 21 listopada 1803 roku w Białczu ożenił się z Józefą Zbijewską h. Rola (ur. 1786). Mieli kilkoro dzieci, z których większość zmarła w okresie dziecięcym. We dworze mieszkało także rodzeństwo Żółtowskiego i jego żony. Prawdopodobnie z przyczyny tych licznych tragedii Żółtowscy sprzedali majątek Wincentemu Zbijewskiemu h. Rola i jego żonie Ewie Nieżychowskiej h. Pomian. W 1815 roku ich córka Kunegunda Marianna Izabela wyszła w Białczu za Franciszka Ksawerego Mycielskiego h. Dołęga, syna Michała i Elżbiety Mierzejewskiej (dziedziców Chociszewic). Dziedzic Wincenty zmarł w Białczu 15 września 1827 roku. Wdowa - Ewa - umarła 6 sierpnia 1842 roku. Cztery lata później dołączyła do niej Józefa ze Zbijewskich Żółtowska.
W 2. poł. XIX w. dziedzicem Czacza, Białcza i in. był Marceli Żółtowski (1812-1901), syn Jana i Józefy, ożeniony z Józefą Ewą Elżbietą hr. Mycielską (1817-1883). Mieli dwoje dzieci: Alfreda (1841-1877), ożenionego z Zofią Krasicką (1846-1883) i Anielę Teresę Annę (1857-1941), żonę Bronisława Ponińskiego (1849-1898).
W 1885 r. obok siebie istniały Nowy B. - dominium z 24 domami i Stary B. W skład dominium Starego Białcza wchodziły także Jeligowo, Skoraczewo, Reńsko i Prentkowice. Łączny obszar wynosił 5655 mórg, domów było 23, a mieszkańców 351, w tym 14 ewangelików; 39 analfabetów. Kościół parafialny należał do dekanatu kościańskiego. Na pocz. XX w. majątek w Nowym B. został rozparcelowany, a w Starym B. dobra odziedziczył Alfred, a następnie syn jego Jan Żółtowski (1871-1946). Jan w 1904 roku ożenił się z Ludwiką Marią Heleną Rawita-Ostrowską (1883-1939). Mieli aż 11 dzieci: Ksawerego, Krystynę, Różę, Jerzego Grzegorza, Teresę, Michała, Juliusza, Alfreda, Aleksandra Mariana Benedykta, Józefę Marię Teresę oraz Zofię.
W 1930 r. Nowy B. liczył 216 mieszkańców, a Stary B. - 330. Majątek Jana Żółtowskiego obejmował łącznie 1629 ha gruntów. Po 2. wojnie światowej dawne dobra Żółtowskich zostały rozparcelowane.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Część rezydencjonalna, czyli dwór z parkiem stanowi zachodnią połowę zespołu. Dwór wznosił się w zachodniej części parku. Widoczne są tu zabudowania, prawdopodobnie współczesne. W celu ustalenia stanu faktycznego niezbędne dalsze badania terenowe.

Park

Park dworski z XIX w. o pow. 1,44 ha, wraz z zabudową dworską i stawem w płn. części, z czego drzewostan zajmuje ok. 0,83 ha.

Inne

Zespół folwarczny, 2. poł. XIX / XX w. (m.in. neogotyckie czworaki z 1869 roku)

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011