Bełżyce

Stan obecny

Mleczarnia (?), Siedziba Fundacji Zamek Bełżyce
Ul. Zamkowa 30

Historia

Zamek, XV w. / 1829 / 1942 r.
Bełżyce to miasto leżące w odległości 20 km na płd.-zachód od Lublina. Wieś Bełżyce istniała w XIV w., a pierwsza wzmianka, w której odnotowano "Belzicze" pochodzi z 1349 r. Dziedzicem był wówczas Rafał z Tarnowa. W latach 1416-27 występuje Spytko z Tarnowa, brat Jana, wojewody krakowskiego. W 1417 r. król Władysław Jagiełło nadał osadę w.w. braciom, którzy posługiwali się już wtedy nazwiskiem Tarnowskich, a pieczętowali herbem Leliwa. Pozwolił im na założenie miasta i jego lokację na prawie magdeburskim "jakiego używał Lublin" oraz na odbywanie targów w każdy czwartek. Ciż Leliwici niezwłocznie zbudowali (nad rzeką Bzanka, ob. Krężniczanka) siedzibę godną swego rodu, czyli zamek (castriolum) z basztami, otoczony wałami obronnymi. W zamku tym w 1446 r. odbył się zjazd małopolskiej szlachty, na którym ogłoszono wybór nowego króla - Kazimierza Jagiellończyka. Król nie zapomniał o miasteczku i w październiku tegoż roku nadał mu prawo do 2 jarmarków rocznie; 13 lipca na "świętą Małgorzatę Pannę" i 29 września na "świętego Michała". Po Tarnowskich posiadaczami B. - około połowy XV w. - zostali Pileccy. W 1552 r. Anna Pilecka wniosła dobra w wianie Andrzejowi Bzickiemu. W kolejnych latach współwłaścicielami została rodzina Spinków, a po śmierci rodziców niepełnioletnimi Spinkami opiekował się Paweł Orzechowski, który miejscowy drewniany kościół zamienił na miejsce zgromadzeń zboru. Przy kościele utworzono szkołę, a na pomieszczenia szkolne pod koniec XVI w. wykorzystano także część zamkowych komnat. Miało to związek z rozbudową na potrzeby nowo utworzonej szkoły dla żydów i przybyciem do miasta Arian z Lublina. Ze szkoły tej pochodził Jakub z Bełżyc, znany jako Jakub Nachman - uczony broniący dogmatów judaistycznych, głównie pochodzacych z Talmudu. (Przypominamy, że Talmud to nie religia, to raczej zbiór komentarzy nt. Tory, czyli pięcioksięgu Mojżesza). W 1603 r. w szkole odbył się zjazd wyznawców różnych religii, czyli głównie kalwinów i Braci Polskich, w celu uzgodnienia wspólnego stanowiska wobec kontrreformacji w Polsce. Była to demonstracja jedności pomiędzy różnymi grupami innowierców. Żydzi - z przyczyn oczywistych - nie brali w tym synodzie udziału. Za czasów Orzechowskich miały miejsce kolejne synody: w 1613 i 1617 r. Rozwój miasta powstrzymali kozacy Chmielnickiego, którzy napadli i zniszczyli Bełżyce w 1648 r., m.in. spalili szkołę i siedzibę zboru. Czternaście lat później wypędzono Arianów (braci polskich), co również wpłynęło niekorzystnie na rozwój miasta. Podczas "potopu" szwedzkiego zostało ono zniszczone ponownie, jednak w okresie pomiędzy 1666 a 1672 rokiem zostało prawdopodobnie odbudowane, bo opisywał je Ulrich von Verdum - francuski podróżnik, który prowadził dziennik podróży przez Rzeczpospolitą: "miasteczko otwarte, bardzo dobrze zaludnione i zabudowane, po większej części ma domy kamienne. Obok niego zamek, otoczony w wielkim okręgu grubym murem".
Wśród mieszkańców przeważali kalwini, żydzi oraz tzw. ruscy chrześcijanie, czyli prawosławni. W mieście funkcjonowało "piękne gimnazjum dla reformowanych", czyli kalwińska szkoła wyższa oraz cmentarz, którego relikty zachowały się do XIX w. Pod koniec XVII w. z inicjatywy biskupa Feliksa Szaniawskiego wybudowano nowy kościół dla katolików. W 1822 r. kościół ten spłonął, a odbudowany został dopiero w 1855 r. Na pocz. XVIII w., zamek z przyległościami stał się własnością Józefa Antoniego Szczawińskiego, ożenionego z Urszulą Orzechowską. W 1713 r. zadłużony majątek kupił Felicjan Gałęzowski, zaś w 2. poł. XVIII w. właścicielem był Stanisław Kossowski z żoną Ewą z Gałęzowskich. Urządzali oni huczne zabawy, na które przybywali goście z całej Polski. W tym okresie, a konkretnie w 1783 r. spłonęła siedziba spotkań zboru kalwińskiego, co ostatecznie spowodowało opuszczenie miasta przez protestantów.
Bełżyce przeszły wiele tragedii związanych w wojnami, w tym pożary i zarazy. Po III rozbiorze Polski znalazły się pod zaborem austriackim, później przez krotki okres należały do Księstwa Warszawskiego, po czym wróciły pod panowanie Rosjan, czyli do Królestwa Polskiego, utworzonego przez cara Aleksandra I w 1815 r. Zamek podupadł pod koniec XVIII w., a całkowicie opuszczony został w 1818 r. Rozmiaru tragedii dopełnił pożar z 1822 roku, następnie zniszczoną rezydencję zakupili Brzezińscy h. Lubicz. W 1829 r. przebudowali stary zamek po Tarnowskich, na nowoczesny browar i gorzelnię. M.in. rozebrane zostały baszty obronne, zaś wały zostały splanowane. Właścicielami B. byli wówczas Witold (ur. 1810) i Konstanty (1807-1882) Brzezińscy. Zarządzali również folwarkiem, w którym około 1840 r. wybudowali dwór w otoczeniu parku. Z czasem miasto znowu podupadło, w czym pomógł wielki pożar w 1866 r. i ostatecznie straciło prawa miejskie w 1869 r.
W 1885 r. Bełżyce stanowiły majątek ziemski w pow. lubelskim, w którego skład wchodziły: osada miejska, Podole, Zastawie oraz wieś Wzgórze z osadą Tartak. Było tu wówczas 27 domów murowanych, 130 drewnianych i 2496 m-ców, w tym 1186 żydów. W osadzie funkcjonowały dwie garbarnie, poczta, urząd gminy, 42 sklepy i odbywało się 6 jarmarków rocznie. Ludność trudniła się głównie bednarstwem i wyrabianiem kożuchów. Niedługo później wybudowano linię kolejową, łączącą B. z Jarosławiem. W 1913 r. miał miejsce kolejny wielki pożar, w którego efekcie utworzono straż pożarną i zbudowano remizę. Po wyzwoleniu Polski w 1920 r. majątek został rozparcelowany, zaś w budynku dworu należącym do dr-a Józefa Szymona Klarnera (1890-1940) uruchomiono "szpital sejmikowy". Klarner był również posiadaczem gorzelni. Od 1925 r. szpitalem kierował dr Władysław Grażewicz.
Z czasem miasto znacznie się rozbudowało i w 1930 r. liczyło 3694 mieszkańców. Istniało tu Stowarzyszenie Szewców, Związek Rzeźników i Związek Rzemieślników Żydowskich; odbywały się targi, co wtorek i liczne jarmarki. Istniało wiele spółdzielni, sklepów, restauracji i punktów świadczących usługi, w tym finansowych (np. Kasa Ludowa Sp. z o.o.). Z zakładów przemysłowych warto wymienić Spółdzielnię Budowlaną, olejarnię, kaszarnię, rzeźnię, piekarnię i młyn "Z. Boczkowski i S-ka". Większość handlu i usług znajdowała się w rękach żydów, tak więc w księgach adresowych znajdujemy licznych Sznajdermanów, Zonbergów, Kierszenbaumów, Cwajgów i Zilbermanów.
Po wybuchu 2. wojny światowej Klarner został aresztowany przez Rosjan i zamordowany w Katyniu. Dawny zamek, czyli gorzelnię, w 1942 r. Niemcy przebudowali na mleczarnię. Co w czasie wojny działo się z dworem? Nie wiemy. Po 1945 r. ponownie umieszczono w nim szpital, a obecnie budynek stoi opuszczony.
Źródła:
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan "Leksykon zamków w Polsce";
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny Ziem Polskich w Średniowieczu, Instytutu Historycznego PAN;
Wielka Genealogia Minakowskiego, Wielcy.pl;
Księgi adresowe, różne, 1926-1930;
Geoportal;
Mapster:
11802002 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P44-S34-C_1936_LoC_G6520_s25_.P6.jpg
11764058 @ Top. Karta Królestwa Polskiego / Топографическая Карта Царства Польского / Carte Topographique du Royaume de Pologne (Mapa Kwatermistrzostwa) 1:126 000
- plik mapy: TKKP126K_ark-37_Kol_V_Sek_VII_Solec_nad_Wisłą_600dpi_BCPolona.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Istnieje wiele opisów nieistniejącego zamku w B. Według jednego z nich, na pocz. XVIII w. zamek był murowany z cegły i kamienia, piętrowy, podpiwniczony i składał się z trzech części. W jednej z baszt znajdował się skarbiec, ponadto kaplica, a w drewnianej dobudówce były dwa kominki. Obok znajdował się ogród z dwoma sadzawkami oraz drewniana łaźnia. Budowlę otaczał wał ziemny, ale zamiast murów był już wtedy drewniany parkan, co świadczy o zaniku cech obronnych budowli. Na skutek późniejszych przebudów zachowała się jedynie część dawnego korpusu zamku. Nadal istnieją wątpliwości co do lokalizacji obiektu, zaufajmy jednak mądrości ludzi, którzy nadali nazwę ulicy otaczającej dawne założenie - Zamkowa. Przybliżoną lokalizację zamku zamieściliśmy na mapce obok.
W podziemiach mleczarni zachowane elementy architektury starych piwnic; łukowate stropy i nadproża.

Park

Brak

Inne

W mieście liczne zabytki, m.in.:
Zajazd XVIII/XIX w.
Kościół późnorenesansowy, XVII / XVIII w., par. p.w. Nawrócenia świętego Pawła
Cmentarz żydowski i in.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011