Wandzin

Stan obecny

W ruinie (ogrodzony, remont?) (2024)

Historia

Trudno jednoznacznie stwierdzić, kiedy dokładnie powstało założenie dworskie w Wandzinie. Ziemie, na których zlokalizowany jest obiekt, od XVI do końca XIX W. wchodziły prawdopodobnie w skład majętności Sidra, należącej m.in. do Wolłowiczów, Szczuków, Potockich i Eynarowiczów. Na mapie z lat 1800-` 1808 W miejscu dzisiejszego Wandzina widoczny jest obszar leśny. Jedynie na zachód i południe zlokalizowane są folwarki: Awuls (później Kniaziówka- majątek należący na przełomie XIX i XX w. do Wańkowiczów i Ryszków) oraz na południe folwark Andrzejewo. Na kolejnej mapie pochodzącej z 1866 r. również w miejscu dzisiejszego Wandzina rozciąga się las, jest już natomiast zaznaczony cmentarz zlokalizowany na północ od założenia.
Budowniczym Wandzina był Kazimierz Eynarowicz, właściciel dóbr sidrzańskich w latach 1861-1908, ożeniony z Wandą, której imię uwiecznione zostało w nazwie obiektu (Założenie Wandzina przypada zapewne na lata po 1877 r., kiedy to Kazimierz Eynarowicz wyjaśnił ostatecznie sytuację prawną majątku, a nowy folwark miał pewnie stanowić ewentualną oprawę żony na wypadek jego śmierci. Po śmierci Kazimierza (zm.1908), majątek podzielono pomiędzy jego synów: Stanisława oraz Wincentego. W akcie podziału nie występowała nazwa Wandzin. Według J. Maroszka Wandzin jako folwark siderski miał się dostać Stanisławowi. Po raz pierwszy założenie widoczne jest na wojskowej mapie z lat 20. XX wieku. Jako właściciel tych dóbr Stanisław Eynarowicz wymieniany był jeszcze w 1928 roku. Przed 1937 r. Wandzin wraz z gruntami folwarcznymi o powierzchni 96 ha sprzedany został Bolesławowi Sulikowskiemu. Po II wojnie światowej Wandzin nie uległ parcelacji i pozostał w rękach Bolesława Sulikowskiego. Po jego śmierci przeszedł na własność Albiny Powarza i jej siostry Stanisławy. W 1976 r. sprzedały one gospodarstwo SKR Sidra, który prowadził w budynkach folwarcznych chów trzody, zaś budynek dworu przeznaczono na mieszkania pracowników. Obecnie założenie dworskie jest własnością prywatną i sobie niszczeje (JB 2024)

Opis

Założenie dworsko-parkowe usytuowane ok. 300 m na płd. od katolickiego cmentarza położonego przy drodze Sidra-Staworowo. Dwór posadowiony na wzgórzu, otoczony od wschodu lasem, od zachodu (frontu) graniczył z kompleksem dębów będących częścią parku dworskiego. Dalej na wschód położone były zabudowania folwarczne (dawny budynek gospodarczy, ruiny drugiego podobnego budynku, prawdopodobnie stodoły, kamienno-ziemne piwnice). Do założenia wiodła droga na osi wsch.-zach. obsadzona brzozami tworzącymi aleję. Druga aleja, pomiędzy częścią folwarczną a mieszkalną, usytuowana była w płd. części założenia, na osi płn.-płd.
Budynek wolnostojący, jednokondygnacyjny z poddaszem. Korpus główny prostopadłościenny nakryty dachem naczółkowym z facjatą w połaci zach. oraz niewielką lukamą w połaci wsch. Dach nad facjatą naczółkowy, nad przybudówką pulpitowy, nad lukarną dwuspadowy. Przed drzwiami wejściowymi w elewacji frontowej i tylnej czterostopniowe schody; w elewacji płn. trzystopniowe. Podpiwniczony w części kuchennej. Elewacja frontowa zach.- niesymetryczna, jednokondygnacyjna z facjatą na osi, od płd. Dobudówka z sienią. Elewacja sześcioosiowa, na trzeciej osi dwuskrzydłowe drzwi wejściowe poprzedzone czterema stopniami, na szóstej osi deskowe drzwi do przybudówki; na pozostałych trójskrzydłowe okna. Facjata trójosiowa; na osi środkowej dwuskrzydłowe, częściowo oszklone drzwi z nadświetlem, na skrajnych dwuskrzydłowe okna z trójkwaterowym nadślemieniem. Elewacja tylna wsch. - niesymetryczna, pięcioosiowa; od płd. przybudówka mieszcząca sień; w połaci dachowej lukarna. Na pierwszej i czwartej osi trójskrzydłowe okna, na drugiej dwuskrzydłowe drzwi wejściowe poprzedzone czterema stopniami, nad nimi lukarna z jednym, dwuskrzydłowym oknem; na osi trzeciej i piątej okna dwuskrzydłowe. Elewacja boczna płd. - dwuosiowa. Na osiach dwuskrzydłowe okna, pomiędzy nimi parterowa przybudówka mieszczące sień. W szczycie symenycznie usytuowane dwa okna dwuskrzydłowe. Elewacja boczna płn. -dwuosiowa, niesymetryczna. Na pierwszej osi jednoskrzydłowe drzwi wejściowe poprzedzone czterema stopniami, na drugiej dwuskrzydłowe okno. W szczycie symetrycznie usytuowane dwa okna dwuskrzydłowe.
Ściany drewniane w konstrukcji zrębowej. Elewacje szalowane dwustrefowo: pas podokienny, wydzielony listwami, w układzie pionowym, wyższe partie ścian - poziomym. Deskowanie szczytów w partii centralnej poziome, w narożnikach pionowe. Ściany facjaty deskowane poziomo, szczyt - pionowo. Podwalina, węgły i okap odeskowane. Podmurówka oblana betonem. Pokrycie dachu - eternit falisty. Więźba dachowa drewniana, jętkowa, otwarta. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana. Okna dubeltowe, dwu- i trójskrzydłowe z trójkwaterowym nadślemieniem; dwuskrzydłowe - czterokwaterowe, trój skrzydłowe sześciokwaterowe. Drzwi płycinowe; wejściowe w dłuższych elewacjach dwuskrzydłowe, częściowo oszklone, z nadświetlem, w elewacjach szczytowych jednoskrzydłowe z nadświetlem. Podłogi i stropy deskowe. Piece grzewcze i trzon kuchenny z okapem kaflowe. Schody wewnętrzne drewniane jednobiegowe; zewnętrzne betonowe. Kominy ceglane.
Rzut prostokątny, od płd. dostawiona niewielka sień na rzucie prostokąta. Układ wnętrza dwutraktowy, amfiladowy. Trakty równej głębokości. Na krótszej osi dwie sienie: frontowa i tylna rozdzielone korytarzykiem. W części płn. dworu kuchnia, spiżarnia, dwa pokoje i sień poprzedzającą boczne wejście, w płd. dwa pokoje. Wejście na poddasze z tylnej sieni. (JB 2024)

Park

Drewniany dwór o symetrycznej, proporcjonalnej bryle, zdobionej dekoracyjnym szalunkiem jest dość rzadkim przykładem budownictwa dworskiego z początków XX w. Stanowi centralną część eklektycznego założenia dworsko-parkowego o symetrycznym układzie, w skład którego wchodzi park oraz zabudowania folwarczne (obszerny budynek gospodarczy, ruiny stodoły, dwie piwnice) Do założenia od drogi Dworzyska – Sidra wiodła droga wbiegająca na prostokątny dziedziniec folwarczny, przy którym stały budynki gospodarcze. Dalej prowadziła ona do ogrodu i dworu i była to jedna z dwu głównych osi kompozycji założenia. Druga oś biegła wzdłuż drogi z Godebska do Sidry i krzyżowała się z pierwszą w środku układu, przed bramką do ogrodu. Drewniany dwór zwrócony był elewacją główną w stronę dziedzińca i dzięki usytuowaniu na szczycie uformowanego przez skarpy tarasu górował zarówno nad ogrodem, jak i nad częścią gospodarczą. W ogrodzie nie wprowadzono zbyt wielu nasadzeń, główną jego ozdobą były stare drzewa pozostawione z lasu (m.in. dęby).Las zresztą zewsząd otaczał to siedlisko folwarczne, co przydało mu naturalistyczną oprawę, a w połączeniu z regularnym rozplanowaniem samego folwarku i ogrodu tworzyło kompozycję o charakterze eklektycznym. W ogrodzie otaczającym dwór posadzono, oprócz krzewów, lipy – pojedynczo i przy granicy ogrodu. Część wnętrz zasadzono sadem. Drodze do Godebska nadano charakter alej dojazdowej obsadzając ją lipami. Około 1930 r. zlikwidowano część (pozostałych z lasu) drzew i posadzono nowe drzewa (brzozy i lipy) oraz krzewy ozdobne – w ogrodzie oraz przy drodze z Sidry do podwórza gospodarczego. Założenie przetrwało niezniszczone do II wojny światowej. Nie wprowadzano w nim też żadnych istotnych zmian. Jedynie w 1947 r. przy drodze do Sidry, w miejscu, gdzie łączyła się ona z drogą do Dworzysk ustawiono drewniany krzyż. Ogród uległ jednak później znacznej dewastacji, a jego część zajęło pastwisko. Rozebrano też klika budynków gospodarczych. W tym czasie rosło tu tylko 13 gatunków drzew i krzewów, najstarsze drzewa pochodziły z przełomu XIX i XX w. i było ich niewiele. Zachował się za to drewniany dwór i nadal stały chlewnia oraz obora. Czytelne były też kształt założenia i rozplanowanie jego poszczególnych części funkcjonalnych. Nie zachowała się kompozycja wnętrz ogrodu ozdobnego (w tym klomby ani kwietniki). Chociaż sytuacja widokowa założenie nie uległa zmianie, to na skutek dewastacji kompozycji jej funkcje widokowe znacznie zmalały, a dwór został zasłonięty od wschodu przez las wyrosły na skarpie na terenie dawnego ogrodu ozdobnego (2009). W kolejnych latach nastąpiła dalsza dewastacja założenia (JB 2024)

Inne

Źródła:
www.ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewa Bończak-Kucharczyk Józef Maroszek
karta zabytku pod redakcja Anety Kułak
http://spodpsiejgorki.blogspot.com (zdjęcie z 2015 roku)
Zdjęcia z 2009 roku Aneta Kułak