Rudaki

Stan obecny

Dwór nie istnieje

Historia

Tereny na których powstała siedziba dworska w Rudakach (powstała w okresie międzywojennym XX wieku) wcześniej należały do dóbr Brzostowica i była tu jedynie wieś Rudaki, o czym informuje wzmianka z 1560 r. iż w Rudakach, wsi należącej do starostwa knyszyńskiego, oddano 11 włók (181,5 ha) gruntu ornego oraz 5 włok (82,5 ha) „wypustu podłego” Ostafiemu Wołłowiczowi, pisarzowi i marszałkowi nadwornemu litewskiemu. To samo źródło informuje, że w 1560 r. istniał most na Świsłoczy w Rudakach. Także w XIX w. w miejscu, gdzie powstała później siedziba dworska leżały pola, co uwidocznione zostało na Wojenno-Topograficznej mapie z 1856 roku.
Założycielem dworu w Rudakach był Piotr Chojnowski, który podczas wyprzedaży gruntów prowadzonej po I wojnie światowej przez Bank Rolny zakupił 100 ha gruntów. Siedzibę założono po obu stronach biegnącego z zachodu na wschód Traktu Napoleońskiego, który przepoławiał prostokątny teren o powierzchni około 9 ha, zajęty przez siedzibę dworską.
W 1939 r. Rudaki znalazły się w granicach ZSRR, w 1941 r. przeszły pod okupację niemiecką, a w 1944 r. ponownie przyłączono je do Związku Radzieckiego. Po regulacji granicy w 1950 r. (przebiegającej odtąd po Świsłoczy) Rudaki powróciły do Polski w stanie bardzo zdewastowanym. Przez cały ten okres, a także później, aż do śmierci w 1965 r., we dworze zamieszkiwał Piotr Chojnowski. Następnie teren siedliska został rozprzedany przez byłą służącą właściciela – Janinę Drylo. Nowi nabywcy rozebrali wszystkie budynki zaś wnętrza ogrodu użytkowali jako pastewnik, toteż po rozsprzedaży gruntów nastąpił szybki zanik kompozycji. (JB2025)

Opis

Siedzibę założono po obu stronach biegnącego z zachodu na wschód Traktu Napoleońskiego, który przepoławiał prostokątny teren o powierzchni około 9 ha Trakt napoleoński obsadzony już wcześniej wierzbami kruchymi był na odcinku sąsiadującym z założeniem wybrukowany. Wbiegał on od zachodu na teren kompozycji jarem ziemnym, a dalej ciągnęła się wzdłuż północnej części sadu niewysoka skarpa. Teren na północ od gościńca przeznaczono na warzywniki, które obsadzono po granicach jesionami i olchami. Teren położony na południe od gościńca zajmowały dwór, gospodarstwo folwarczne i sady. Wschodnią granicą dziedzińca gospodarczego zajmującego południowo-wschodnią część założenia biegła stara droga polna już wcześniej obsadzona wierzbami białymi (w chwili powstania założenia miały one kilkadziesiąt lat). Przy gościńcu, obok alei wierzb kruchych posadzono od strony sadu szpaler klonowo-dębowy. Od południowego-wschodu ogród zamykał szpaler lipowo-topolowy, a wzdłuż granicy zachodniej posadzono szpalery dębowy i leszczynowy. Tę część ogrodu dworskiego, która leżała na południe od gościńca wypełniały w większości sady oraz dziedziniec i budynki gospodarcze. Była ona przecięta krótką aleją lipową zakończoną dwoma kasztanowcami, biegnącą na osi dworu przez dziedziniec gospodarczy. Przed gankiem dworu urządzono kolisty podjazd, który przyozdobiono dookoła grupami drzew i krzewów ozdobnych oraz drzewami podkreślającymi poprzeczną oś kompozycji. Na tej osi stały dwór i oficyna oraz leżała jedna z trzech sadzawek ogrodowych. Druga sadzawka o wydłużonym kształcie ciągnęła się wzdłuż Traktu Napoleońskiego, a trzecia położona była w sąsiedztwie zabudowań gospodarczych. Ponadto, w południowo-zachodnim narożniku założenia wzniesiony został czworak.
Tak rozplanowane założenie nawiązywało z jednej strony do tradycyjnych ogrodów kwaterowych o kwaterach podzielonych drogami, szpalerami lub alejami i osiami kompozycji, na których usytuowano aleję, dwór, oficynę i sadzawkę, a z drugiej zawierała pewne elementy nieregularne, jakby chciano nawiązać do swobodnych, naturalnych kompozycji ogrodowych. Do takich elementów należały podjazd z otaczającymi go nasadzeniami ozdobnymi, sadzawki o nieregularnych kształtach i towarzysząca sadzawkom roślinność. Elementy te stworzyły wewnątrz południowej części założenia namiastkę parczku o charakterze ozdobnym.
Po rozprzedaży w latach 60. XX wieku nastąpiła likwidacja ogrodu warzywnego, usunięcie części drzew ozdobnych, zanik dróg ogrodowych i zniekształcenie sadzawek. Wnętrza ogrodowe zaczęły zarastać olsy i zarośla. Z dawnych ogrodów pozostały do lat 80. XX w. szpalery otaczające południową część założenia, fragmenty alei wierzbowych, aleja lipowa rosnąca na osi nieistniejącego już dworu, ruiny obory, część sadu oraz fragmenty nasadzeń ozdobnych w otoczeniu podjazdu, miejsca lokalizacji dworu i sadzawek. Rosły tu w tym czasie 23 gatunki drzew i krzewów, a istniejący starodrzew pochodził z okresu międzywojennego, z wyjątkiem kilkunastu wierzb sadzonych w XIX w. przy traktach drożnych lub wyrosłych na łąkach. Poza tym rosło tu kilka grup krzewów pochodzących z pierwotnych nasadzeń ogrodowych. Młodą roślinność stanowiły wyłącznie samosiewy wyrosłe tu w wyniku zaniedbania obiektu. Pozostałości dawnego ogrodu były jeszcze dobrze widoczne wśród okolicznych pól w latach 80. XX wieku. (JB2025)

Park

Ogród dworski – powstały w okresie międzywojennym XX w., eklektyczny, ozdobno-użytkowy (więcej w opisie założenia)

Inne

Źródła:
http://www.ogrodowy.minigo.pl – artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
Fotografia 1988 Piotr Mastalerz