Pobikry

Stan obecny

Własność prywatna

Historia

Wieś Pobikry, leżąca nad Kukawką (dopływem Nurca) nosiła wcześniej nazwę Pobikrowy . Do połowy XV wieku była królewszczyzną W maju 1455 roku została nadana przez Kazimierza Jagiellończyka Pietraszowi Nieświckiemu. Odziedziczył ją jego syn, Bartłomiej, który od nazwy swojego majątku przyjął nazwisko Pobikrowski. Następnymi dziedzicami byli kolejni Pobikrowscy: Jakub – syn Bartłomieja, Maciej – podstarości oraz sędzia ziemski drohicki, a po nim jego brat Erazm. W połowie XVII wieku panem na Pobikrach był najstarszy syn Erazma, Jan Wojciech, a jego wnuk, Erazm Pobikrowski był ostatnim z rodu Pobikrowskich właścicielem tego majątku. Po Pobikrowskich dobra te przejął w 1687 roku Stanisław Godlewski – starosta nurski, a po nim – w 1704 roku – jego brat Jan. W połowie XVIII wieku były one własnością Karola Niemiry herbu Gozdawa, chorążego drohickiego, a w latach 80. i 90. XVIII wieku – stolnika podlaskiego, Michała Kuszlla herbu Drogosław i jego żony Teresy z Ossolińskich z Balic herbu Topór, a następnie ich syna, księdza Konstantego, kanonika katedralnego gnieźnieńskiego, od którego w 1804 roku kupił Pobikry Dominik hr. Ciecierski herbu Rawicz, marszałek szlachty obwodu białostockiego, właściciel wielu rozległych majątków.
Hrabia Ciecierski że w 1806 roku pozbył się pałacu w Mordach wraz z tamtejszym majątkiem na rzecz Fryderyka von Kühlena z Królewca w zamian za ciechanowieckie dobra i chociaż posiadał kilka dworów (pałaców) w licznych, należących do niego dobrach, zbudował w Pobikrach dwór, który uczynił główna siedzibą swojej rodziny. W Pobikrach stanął na planie wydłużonego prostokąta parterowy budynek drewniany, o konstrukcji zrębowej, otynkowany, dziewięcioosiowy, pokryty dachem dwuspadowym z naczółkami. Przed elewacją frontową znalazły się dwa ganki, z dwoma parami toskańskich kolumn w każdym, podpierających trójkątne szczyty. Układ wnętrz był dwutraktowy, na osiach obu ganków znajdowały się dwie sienie z belkowanym stropem, w pozostałych pomieszczeniach sufity były tynkowane. Dwór ten przetrwał do naszych czasów, ale od początków XX wieku, kiedy główną rezydencją w Pobikrach stał się nowo wybudowany pałac, pełnił rolę oficyny.
Dominik hr. Ciecierski, żonaty z Konstancją z Grzybowskich herbu Prus (II-Wilczekosy), miał trójkę dzieci: córkę i dwóch synów. Kiedy zmarł w 1828 roku, jego starszy syn, Justyn, został dziedzicem na Pobikrach. W 1829 roku on również umarł. Następny z kolei dziedzic, Stefan Dominik, był wówczas jeszcze kilkuletnim chłopcem, więc majątkiem zarządzała jego matka, Konstancja Ciecierska. Gdy Stefan Dominik hr. Ciecierski osiągnął pełnoletniość wzniósł w Pobikrach kilka budynków gospodarczych i czworaki dla fornali, ufundował murowany kościół w Pobikrach i nagrobek ks. Kluka w ciechanowieckim kościele, powiększał ojcowski księgozbiór i rodzinne archiwum, kolekcjonował archeologiczne znaleziska – głównie pojaćwieskie, uporządkował kompozycyjnie siedlisko dworskie i park krajobrazowy, wykorzystując stary drzewostan i istniejące już wcześniej stawy, założył sad owocowy i warzywne ogrody. Ożenił się z Jadwigą hr. Beydo-Rzewuską herbu Krzywda i miał z nią pięcioro dzieci. Każde z nich zostało wyposażone w odpowiedni majątek, a Pobikry otrzymała w posagu córka Wanda Maria, wychodząc za mąż w 1884 roku za Stanisława hr. Gołąbek-Jezierskiego.
W 1900 roku Stanisław hr. Jezierski zbudował w Pobikrach pałac. Była to budowla murowana, dwukondygnacyjna, zaprojektowana w stylu neogotyckim przez warszawskiego architekta Apolinarego Nieniewskiego. Wtenczas drewniany dwór, w którym mieszkali Ciecierscy, a po nich Jezierscy, zaczął pełnić rolę oficyny. Wraz z pałacem postawiono, używając głównie jako budulec kamienie i cegły, szereg budynków gospodarczych: dwie stajnie, stodołę, chlewnię, oborę, kuźnię, wędzarnię, lodownię, piwnice.
Po śmierci Stanisława w 1911 roku Pobikry odziedziczył jego syn Józef, najstarszy z czwórki rodzeństwa. W 1915 roku wojsko rosyjskie cofające się przed nacierającą armią niemiecką zmusiło go do porzucenia majątku i udania się w głąb Rosji. Być może dzięki temu ożenił się Marią Gabrielą Horwatt z Barbarowa pod Mozyrzem herbu Pobóg, bowiem ślub z nią wziął w Kijowie w 1917 roku i powrócił do Polski, by gospodarować na pobikrowskim majątku, liczącym wówczas 1269 hektarów i na połączonym z nim folwarku Malec o obszarze 760 hektarów, przez cały okres międzywojenny. Kiedy 28 września 1939 roku sowieckie wojsko zjawiło się w Pobikrach, hrabiostwo Jezierscy z dwiema córkami i dwoma synami przedostali się na drugi, niemiecki brzeg Bugu, a stamtąd do Warszawy. Najstarszy ich syn, 18-letni Andrzej udał się do Rumunii, potem Francji by stać się żołnierzem wojska polskiego tam formowanego. Później walczył w dywizji pancernej gen. Maczka. Gdy 22 czerwca 1941 roku Niemcy uderzyli na Związek Radziecki przepędzili sowietów z Pobikrów. Hrabia Jezierski nie wrócił jednak do swojego majątku - był on podczas okupacji niemieckiej zarządzany przez Wschodnio-Pruskie Towarzystwo Rolnicze, a latem 1942 roku stał się własnością grafa von Thubenthala, landrata (starosty) powiatu Bielsk Podlaski. W 1943 roku zmarła matka Marii Gabrieli Jezierskiej, Jadwiga Horwatt z hrabiów Krasickich, której zarówno okupanci sowieccy, jak i niemieccy pozwolili pozostać w pobikrowskim pałacu. Tymczasem Jezierscy mieszkali w Warszawie i w podwarszawskim Zaborówku. Podczas powstania warszawskiego dwaj młodsi synowie Jezierskich, Stefan i Bolesław polegli na Placu Teatralnym, a ich siostra Róża została ranna. W tym czasie Niemcy wywieźli Marię Gabrielę Jezierską do obozu w Ravensbrück, a gdy pędzili ją później w głąb Niemiec, uciekła z konwoju i wróciła do Warszawy. Po zakończeniu wojny zostawiła męża pod opieką córki Róży, mieszkającej w Milanówku, i przez zieloną granicę przedostała się do Anglii, do syna Andrzeja, który ożenił się tam w 1947 roku z Ioną Mc Leod i miał z nią sześcioro dzieci, nim zmarł w 1974 roku. Hrabina Jezierska opiekowała się wnukami w Anglii przez wiele lat – zmarła w 1983 roku, a jej prochy przywiozła z Anglii córka, Róża Sokołowska i złożyła w grobie jej męża, który umarł w Milanówku 29 lat wcześniej. Ich druga córka. Krystyna, wyszła w 1941 roku za mąż za Oskara Jana Dowgiałło herbu Zadora, polskiego ziemianina z Litwy Kowieńskiej i urodziła mu czwórkę dzieci: Władysława Dominika, Bolesława, Annę i Różę.
Pod koniec II wojny światowej pałac Jezierskich został zniszczony – ruiny pałacu stały jeszcze w 1956 roku, później zostały rozebrane. Zachowała się natomiast oficyna, czyli dawny dwór Ciecierskich i część budynków gospodarczych.
W 1945 roku majątek rozparcelowano - 28 rodzin służby folwarcznej otrzymało 92 ha gruntów a na 171 ha gruntów majątku Jezierskich utworzono zakład rolny specjalizujący się w hodowli trzody, podlegający Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Rudce. Oficynę (dawny dwór) przeznaczono na mieszkania dla pracowników PGR. Po rozwiązaniu PGR-ów pobikrowski majątek przeszedł na własność Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. W latach 1983-1986 przeprowadzono rekonstrukcję dworu.
Począwszy od 1998 roku Róża z Dowgiałłów Grocholska próbowała odzyskać rodzinny majątek, upoważniona do tego przez 10 spadkobierców, wśród których znajdował się jej brat Bolesław, będący pod jej prawną opieką. Po kilkunastu latach usilnych starań, decyzją wojewody podlaskiego z 19 kwietnia 2013 roku odzyskała część rodowych dóbr.

Opis

Dawny majątek w Pobikrach usytuowany jest w odległości około 50 km na południowy-zachód od Łomży, nad rzeką Kukawką. .Wieś Pobikry założona jest w układzie ulicówki, założenie pałacowo-folwarczne usytuowane w niewielkim oddaleniu, po stronie południowej wsi. Teren, na którym położony jest dawny zespół dworsko-parkowy z folwarkiem, jest prawie płaski, kępa parku podworskiego stanowi istotną dominantę zieleni w krajobrazie.
Na zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem w Pobikrach składają sie :
1. Zespół pałacowo-parkowy.
2. Podwórze gospodarcze.
3. Kolonia mieszkaniowa (nieistniejąca).
Kompozycja zespołu jest zwarta geometryczne. Punktem centralnym całego założenia był pałac, obecnie nieistniejący, usytuowany pomiędzy dziedzińcem, a ogrodem. W kompozycji całego założenia wyraźnie oddzielono część pałacowo-parkową od gospodarczej.
Pałac z dziedzińcem i okalającymi go zabudowaniami położone były w części północnej założenia. Park okalał założenie od strony północno-wschodniej. Podwórze gospodarcze usytuowano w części Południowo-zachodniej. Kolonie mieszkaniową założono w oddaleniu, po drugiej stronie głównejdrogi wsi Pobikry. Z dawnego zespołu pałacowo-parkowego zachowało sie najmniej obiektów, a park jest poważnie zaniedbany. Pałac spalony w czasie wojny, został rozebrany w okresie powojennym.
Usytuowany w punkcie centralnym, między dziedzińcem, a ogrodem, stanowił wiążący punkt kompozycji założenia. Po stronie północno-wschodniej pałacu, wzdłuż dziedzińca, w układzie zbliżonym do prostopadłego w stosunku do pałacu usytuowana była oficyna (dawny dwór). Drewniana, parterowa, przykryta dwuspadowym dachem, krytym gontem, z dwoma symetrycznymi gankami kolumnowymi. Obecna jest rekonstrukcją pierwotnej, przeprowadzoną w latach 1983-1986,
Po stronie południowo wschodniej oficyny usytuowany jest niewielki budynek gospodarczy, a po przeciwległej północno-zachodniej stronie, prostopadle do oficyny usytuowany był dworski, murowany kurnik, obecnie nieistniejący. Podobno symetrycznie, po przeciwległej stronie dziedzińca położona była analogiczna oficyna, którą rozebrano jeszcze przed I wojną światową. Duży dziedziniec pałacowy kształtem, był zbliżony do prostokąta. Główny wjazd usytuowany był w
narożu północnym, tedy wiodła najkrótsza droga do wsi. Dziedziniec od strony północno-zachodniej, na przeciw pałacu, zamykało kilka budynków, pomiędzy którymi przebiegała droga prowadząca na podwórze gospodarcze. Budynki usytuowane były wzdłużnie do drogi, po stronie północno-zachodniej położona była stajnia i rządcówka. Po stronie południowo-zachodniej drogi usytuowana była duża oranżeria, leżąca na osi pałacu, obok niej, blisko głównego wjazdu, dom ogrodnika. Wszystkie te budynki obecnie nie istnieją, a zostały rozebrane już w okresie powojennym. Za rządcówką i stajnią, po stronie północno-zachodniej założenia rozciągał sie teren dawnego sadu, z którego zostały pojedyncze drzewa. We wnętrzu dziedzińca układ dróg został zmieniony, nie ma śladu dawnego podjazdu do pałacu, wnętrze porastają pojedyncze drzewa.
Podwórze gospodarcze usytuowane w południowo-zachodniej części założenia założone zostało na planie kształtem zbliżonym do litery "L". W narożu północnym podwórza, gdzie musiał znajdować się wjazd na podwórze, usytuowano budynek kuźni, za którym, w latach czterdziestych wzniesiono garaż. Najbardziej wysuniętym na pn-zach. od wnętrza podwórza, jest budynek spichlerza. Główna część podwórza, duża, od południa, skupiała zabudowania wokół prostokątnego dziedzińca. W ścianie północno-zachodniej usytuowany jest duży budynek dawnej stajni, murowany, o ciekawym detalu architektonicznym. Od strony północno-wschodniej położony jest budynek chlewni. W ścianie południowo-wschodniej położona była dużo obora z ryzalitem od strony wnętrza podwórza. Obecna obora została wybudowana współcześnie na fundamentach pierwotnej. Podwórze od strony południowo-zachodniej zamykały pierwotnie dwie stodoły, usytuowane w linii prostej, pomiędzy którymi był wylot drogi gospodarczej wiodącej na pola uprawne. Obecnie stoi tu tylko jedna stodoła, wzniesiona po wojnie na fundamencie (kamiennym), pierwotnej stodoły.
Kolonia mieszkaniowa usytuowana była w oddaleniu od zespołu, po drugiej stronie głównej drogi wsi Pobikry, niestety nie jest zachowana i niewiadomo ile i jakie domy wielorodzinne ją tworzyły. (JB2026)

Park

Park w Pobikrach miał charakter krajobrazowy. Pn stronie elewacji ogrodowej pałacu (pd-wsch),
zachowany jest duży salon ogrodowy z pomnikowym modrzewiem europejskim. W wyniku przeprowadzonej melioracji i połączeniu z rzeczka Kukawka, utworzono na terenie parku dwa owalne stawy. Część południowo-wschodnią parku zajmował niegdyś sad, obecnie wzniesiono tu domy mieszkalne, budynki gospodarcze i inwentarskie, z dawnego sadu zachowały się pojedyncze drzewa, jabłonie i grusze. (JB2026)

Inne

Dom stelmacha z 1841 r., nr rej.: 288 z 19.11.1966
Oficyna, drewniana., nr rej.: 286 z 19.11.1966
Źródła:
Karta Zabytku Małgorzata Jackiewicz –Garniec 1994
Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-parkowego w Pobikrach E. Duwas-Uewanowicz, E. Korneluk, A, Zawistowski 1983
http://dworypogranicza.pl