Grębanin

Stan obecny

Szpital w Kępnie. Oddział Leczniczo-Rehabilitacyjny w Grębaninie.

Historia

Dwór z 2. poł. XIX w.
Grębanin to wieś leżąca 4 km na południe od Kępna. Pierwsza wzmianka, w której odnotowano "Krobanino", pochodzi z 1250 r., kiedy to klasztor w Staniątkach odstąpił klasztorowi w Ołoboku Baranów wraz z "hered." (dziedzicznym? czy to skrót od łac. hereditarias?) Grębaninem. W 1305 r. Jan z Grębanina składał dziesięcinę biskupowi wrocławskiemu. W 2. poł. XIV w. wieś należała (?) do biskupstwa wrocławskiego, ale wiadomość ta nie jest pewna. W 1365 r. król Kazimierz III Wielki nadał Grębanin Wierzbięcie h. Niesobia, piszącego się z Kepna. Król pewnikiem zajrzał tu po drodze do Malborka, gdzie wybierał się, aby zobaczyć potęgę Krzyżaków. Wierzbięta prawdopodobnie nadał swe imię synowi, bo nie sądzimy, żeby ów zacny szlachcic żył jeszcze w latach 1426-33, gdy w zapiskach mowa o Wierzbięcie Kępińskim. Ich potomkiem był Jan Kepiński, który w 1459 r. młyn w Grębaninie dał w zastaw, za kwotę 7 florenów. Następnie dowiadujemy się o Małgorzacie Kępińskiej (1482) i Marcinie Wierzbięcie, który zastawił 8 łanów osiadłych, młyn i sadzawkę w G. - Rafałowi z Kierzna. Prawdopodobnie w międzyczasie wybudowano drugi młyn w G., ponieważ zapiska z 1491 r. mówi o młynie "górnym", który Andrzej z Wieruszowa zastawił Marcinowi Myjomskiemu. Tenże Andrzej w 1499 r. sprzedał Grębanin (z prawem odkupu) swojej żonie (nazwiska nie odnotowano).
W 1553 r. wieś leżała w powiecie ostrzeszowskim; były tu 2 łany kmiece i 2 sołtysie. Właścicielami byli Wacław Zaremba z Kalinowy i jego żona Katarzyna Oporowska, którzy sprzedali swe liczne dobra Stanisławowi hr. Górce, staroście kolskiemu, zaś ten w 1563 r. sprzedał je dalej - Janowi z Tomic (Tomickiemu), kasztelanowi gnieźnieńskiemu. W skład tych dóbr wchodziły: miasto Baranów, wsie: Grębanin, Łęka, Borowno, Mroczyń i inne. W 1616 r. Tomicki puścił całe te dobra na wyderkaf, Stefanowi Gembickiemu, cześnikowi kaliskiemu. Powtórzył tę transakcję w 1620 r.; był to dobry interes, bo ziemia nie leżała odłogiem, za to przynosiła czysty zysk w gotówce i zawsze można ją było odebrać.
W 1635 r. wieś leżała w parafii Baranów, zaś istniejący tu kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP był filialnym kościoła w Baranowie. Przez prawie sto kolejnych lat dziedzicami byli Tomiccy, a około roku 1714 w zapiskach dot. Grębanina pojawił się Jarosław Niemojewski h. Szeliga. Tomiccy nadal siedzieli w Baranowie, zaś w 1724 r. dziedzicem G. był Antoni Stoiński, podstoli łukowski. Jego żona Zofia była patronką i fundatorką kościoła w Baranowie, zmarła w 1737 r. Majątek odziedziczył ich syn Dominik Stoiński, który niósł do chrztu dziecko swojej córki Marii Anny i Józefa Rudnickiego, dnia 9 stycznia 1743 r. Wypadałoby tu wywieść dokładną genealogię Stoińskich, lecz zostawmy to pasjonatom, natomiast kolejną z tej rodziny w zapiskach jest Joanna "łowczanka latyczowska", która w 1762 r. wyszła za Antoniego Leskiego. Jednak czy to Leski został właścicielem wsi? Nie wiemy, bo przy kolejnych uroczystościach kościelnych, na czoło wybija się postać Macieja Wierusz-Kowalskiego h. Wieruszowa, który w 1763 r. zaślubił w G. Wiktorię Rościszewską, cześnikównę dobrzyńską. Wraz z nimi występują Joachim Kręski (1715-1795) h. Nadelwicz i wspomniany wyżej Leski. Pełnili oni zapewne jakieś funkcje związane z majątkiem. Pamiętajmy, że zarząd nad dobrami mógł sprawować dzierżawca, tenutariusz, czy posesor. Możemy oczywiście się mylić i to Kręscy mogli być już wtedy dziedzicami G-na. W 1763 r. zmarł ojciec Joachima - Ignacy Kręski, którego pochowano u Bernardynów w Wieluniu. Prawdopodobnie wówczas rozpoczęto budowę nowego dworu dla Kowalskich, gdyż dziedzic wiedział już, że "w drodze" jest jego potomek. Chrzest dziecka o imieniu Bartłomiej Michał odbył się w nowo wybudowanym dworze, dnia 28 września 1764 r. Dziecko do chrztu nieśli Antoni Leski i Konstancja Kochanowska. Niecałe dwa lata później (28.04.1766) we dworze ochrzczono kolejnego syna Wierusz-Kowalskich - Wincentego Ferrariusza Stanisława, zaś rok później, swoją córkę Różę Felicjannę Ludwikę, ochrzcili Antoni Leski z żoną J. Stoińską. Zaledwie miesiąc po tej uroczystości, również i Kręscy ochrzcili swą córkę Salomeę. etc... (pięciorga imion). Kowalski nie pozostał w tyle i w 1769 r. spłodził córkę Marcinę Mariannę Esterę Konstancję. Kolejny syn Leskiego - Hipolit Kassjan Roch Hiacynt Ludwik ochrzczony został we dworze w miesiąc po córce Kowalskiego, czyli w sierpniu 1769 r. Nie będziemy wymieniać kolejnych dzieci wspomnianych rodzin, bo rodziły się na zmianę w kolejnych latach, dzięki czemu dwór tętnił życiem i przysparzał obywateli Rzplitej, która niestety nie doceniła tego i w 1772 r. nastąpił I rozbiór Polski.
W kolejnych latach zapiski parafialne podają już tylko kolejne dzieci Joachima Kręskiego i jego żony Justyny z Magnuskich (herbu Awdaniec), którzy wtedy już na pewno byli oficjalnymi dziedzicami Grębanina. W 1778 r. pojawiło się tu nazwisko Gogolewskich, prawdop. zarządców, a ich dziecko do chrztu niósł syn Joachima - Florian Kręski. W latach 80. XVIII w. we dworze zamieszkał, zapewne w celach urzędowych - kwestarz komory (celnej) w Kępnie, pan rewizor królewski - Józef Grabowski wraz z małżonką Agnieszką z Magnuskich. W 1786 r. we dworze urodziła się ich córka Salomea Elżbieta. Pan rewizor najwyraźniej zżył się z dziedzicami, bo w 1795 r. występuje jako świadek przy ślubie Adama Kręskiego z niejaką Psarską. Wkrótce ożenił się również Florian Kręski, a w 1804 r. urodziła się Natalia Marianna - córka jego i Antoniny z Karśnickich. W tym samym czasie młodsza siostra Floriana - Marianna - wyszła za Andrzeja Kiedrzyńskiego z Rokutowa. W 1805 r. dziedziczką Gr. była matka - Justyna, która zarządzała majątkiem wraz z Florianem. W sierpniu tegoż roku urodziła się pierwsza córka Floriana - Laura Rozymunda. Kręscy posiadali już wtedy tytuły hrabiowskie i to otrzymane zapewne od zaborców, bo przed nazwiskiem spotykamy przedrostek "de" Kręscy.
Kolejna "hrabianka" z Grębanina - Elżbieta, w 1807 r. wyszła za Konstantego Rekowskiego, kapitana wojska polskiego. Prawdopodobnie wniosła mu dobra w wianie, a w grębanińskim dworze rodziły się ich dzieci: Justyna Franciszka (1810) i Artakserkses Roman (1811). Zauważmy, że z zapisek nie wynika jasno, kto był oficjalnym właścicielem dóbr po śmierci Justyny Kręskiej w 1817 r. Wiadomo, że Florian z żoną mieszkali już wtedy w majątku Masłowice, a dzierżawcą G. był w roku 1819 Rafał Nerski, który ożenił się z Ewą Kręską. Sytuacja wyjaśnia się dopiero w 1829 r. gdy dziedzicem G. był z całą pewnością Konstanty Kręski (1785-1850), ożeniony z Brygittą z Kożuchowskich h. Doliwa. Mieli oni m.in. syna Napoleona (1814-1870), ożenionego z Marią Florentyną Józefą Krzyżanowską h. Świnka (1835-1916); ci prawdopodobnie nie mieli potomstwa, więc dziedziczką po 1870 r. była wdowa, hrabina Maria Kręska.
W 1885 r. wieś leżała w pow. ostrzeszowskim i dzieliła na gminę wiejską oraz dominium. W skład wsi wchodziły także dwie kolonie: Remiszówka i Żurawiniec. Z kolei w skład domeny o pow. 5801 mórg wchodziły folwarki: Lipka, Justynka i Żórawiniec. Grębanin miał wówczas 294 mieszkańców (16 ewangelików, 278 katolików; 51 analfabetów) mieszkających w 16 domach.
Hrabina Kręska prawdopodobnie już pod koniec XIX w. sprzedała majątek Mańkowskim h. Zaremba. W 1913 r. stanowił on tzw. dobra rycerskie (Rittergut) a w jego skład wchodziły Justynka, Lipka i Remirzówka. Z 1234 ha ziemi wykazywano do opodatkowania czysty dochód gruntowy w wys. 10573 marki. Właścicielem był wówczas Teodor Mańkowski h. Zaremba (1872-1920), a zarządcą niejaki Janiszewski. Gospodarstwo oprócz tradycyjnych upraw specjalizowało się w hodowli konia szlachetnego półkrwi. W 1926 r. dane statystyczne wyglądały podobnie, a dochód szacowano na 3521 talarów. W 1930 r. właścicielką majątku o pow. 1211 ha oraz gorzelni była wdowa po Teodorze - hrabina Anna Mańkowska (1879-1947), z d. Kokoszka-Michałowska h. Jasieńczyk. Niewielkie gospodarstwo (110 ha) posiadała także Ludomira Grabianowska. Wieś liczyła wówczas 1042 mieszkańców. Było tu kilka sklepów, Kółko Rolnicze i zajazd.
Ostatnim z Mańkowskich w Grębaninie był Władysław (1910-1974), jeden z sześciorga dzieci Teodora i Anny. Zapewne z powodu swojej córki Magdaleny (1904-2000), a konkretnie jej zamążpójścia za Tadeusza Piotra Potworowskiego h. Dębno (1898-1862), malarza, scenografa i pedagoga, dziedzic podzielił majątek. Młodzi dostali m.in. tzw. Czerwoną Willę, gdzie zaczęli przybywać wybitni artyści, koledzy i znajomi Potworowskiego, głównie z tzw. Komitetu Paryskiego. Byli to studenci ASP w Krakowie, którzy w 1924 r. wyjechali do Paryża kontynuować studia. "Kapiści" uwielbiali kolor i światło, dlatego otoczenie dworu było idealnym miejscem dla tworzenia swoich dzieł.
Piotr i Magdalena Potworowscy mieli dwoje dzieci: Jana (ur. 1930), ożenionego pięciokrotnie (!) oraz Annę (1936-1992), zamężną za Anthony'ego Clarce'a (ur. 1950) i 2-o voto za Petera Bergera (1923-2001). Z pierwszą żoną Janet Gittins Jan miał czworo dzieci. Z dalszych żon dzieci nie było. Były to kolejno panie: Gail Naomi Levin (ur. 1948), Aleksandra Maud (ur. 1956), Christine Mitchel (ur. 1954) oraz Angela Buckle (ur. 1964). Jan zmarł w Londynie, dnia 28 maja 2025 r. Był założycielem i członkiem Stowarzyszenia Nauczycieli Matematyki.
Po 2 wojnie światowej, gdy dawne dobra Mańkowskich zostały rozparcelowane, a majątek zabrało państwo, spotkania z artystami urządzał Leszek Żebrowski (1947-2021), ceniony lekarz, legendarny dyrektor oddziału i animator kultury, czyniąc ze szpitala miejsce otwarte na sztukę. Spotkania (w latach 90. XX w.) przerodziły się w tzw. Baranowskie Pejzaże.
Zanim w budynku dworu powstała obecna placówka, mieściła się tam szkoła rolnicza (lata 1948-1951). W 1958 r. utworzono tu oddział gruźliczy, a następnie mieścił się oddział dla przewlekle chorych ze szpitala w Kępnie. Po 1983 r. w budynku dworu powstał istniejący do dzisiaj oddział rehabilitacyjny. W ostatnich latach obiekt został rozbudowany o duży budynek zlokalizowany po północnej stronie dworu.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Regesty, Monografie) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Uchwała Rady Gminy Baranów z dn. 21 maja 2019 r., w sprawie przyjęcia gminnego programu opieki nad zabytkami gm. Baranów na lata 2019-22
Geoportal;
Mapster:
11811947 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 4773_(2772)_Kempen_in_Posen_1885_APP_Sygn._M.top.25-2265.jpg
Współpraca merytoryczna i korekta: Gemini od Google
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór późnoklasycystyczny. Budynek parterowy, z piętrową wystawką wzdłuż całego dachu i wystawkami w obu dłuższych elewacjach, zwieńczonymi trójkątnie. Fasadą skierowany na wschód, gdzie na osi znajduje się duży, okrągły podjazd. Na poszczególnych bryłach dachy dwuspadowe. Pośrodku fasady portyk, który tworzy zadaszony podjazd dla pojazdów, na którym umieszczono taras, otoczony ażurową, metalową balustradą. Na taras wychodzą wysokie okna z półpiętra. Elewacje zdobione ryzalitami, zwieńczone tympanonami, na narożach oraz w dolnych partiach elewacji delikatne boniowanie, poza tym wyraźnie zaznaczone gzymsy międzykondygnacyjne.

Park

Park z poł. XIX w. o pow. 5,58 ha, w całości na działce ewid. nr ...666. Na uwagę w parku zasługuje pomnik przyrody - cis pospolity. Obecnie park jest czysty i zadbany.

Inne

We wsi:
Kościół, drewn., XVII / XIX w., par. p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP;
Dom Piotra Potworowskiego
Grób Hawryło Hołubka
Grodzisko stożkowate w Baranowie z późnego średniowiecza. Ciekawostką jest tam dom mieszkalny posadowiony na fundamentach i piwnicach dawnego dworu obronnego, na kopcu otoczonym fosą. Ponadto w samym Grębaninie zlokalizowanych jest 16 stanowisk archeologicznych, m.in. grodzisko, osady i punkty osadnicze, z okresu kultury łużyckiej, polskiej i KPR; w tym cmentarzysko z epoki brązu.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011