Nielęgowo

Stan obecny

Własność prywatna. "Willa Berlińska" - restauracja / przyjęcia / noclegi.

Historia

Dwór z pocz. XX w.
Nielęgowo to wieś leżąca 7 km na południe od centrum Kościana. Jej dawna nazwa to Nielengowo, a pierwsza pisana wzmianka pochodzi z 1278 r. Już na początku XV w. właścicielami N. byli Gryżyńscy z Gryżyny. W 1415 r. regulowano sprawy związane z granicami wsi leżących na terenach tej rodziny, czyli woźny sądowy "zapowiadał" pastwiska, drogi, gaje i lasy. W 1512 r. Andrzej Gryżyński zamienił Gryżynę i Nielęgowo na Drzęczewo od Macieja Gostyńskiego. W połowie XVI w. właścicielami zostali Benedykt i Dobrochna Staręscy. W regestach poborowych z 1561 r. odnotowano, że wieś N. leżąca w parafii Gryżyna miała 6 łanów i 2 komorników. Po rodzicach odziedziczyli ją Wawrzyniec, Erazm, Benedykt, Stefan i Wojciech Staręscy. Pod koniec stulecia sprzedali dobra Wacławowi Gułtowskiemu, po którym odziedziczyła je wdowa Anna Rokossowska. Ta w poł. XVII w. sprzedała N. - Grzegorzowi Mąkowskiemu. Ten z żoną Teresą Karchowską mieli synów: Jana, Franciszka, Aleksandra, Macieja i Piotra. Przetrwali oni we wsi "potop" szwedzki i kolejne dziejowe zawieruchy. Ich potomkowie sprzedali (ok. 1717) Nielęgowo rodzinie Wysogota-Zakrzewskich h. Wyskota. Jeszcze w 1725 r. córki Franciszka Mąkowskiego - Jadwiga i Teresa - odbierały pozostałe kwoty od Wacława Zakrzewskiego. Za rządów tej rodziny posesorami wsi byli m.in. Urbanowscy, a ekonomem Kajetan Piątkowski, który w 1773 r. ożenił się z n.n. Katarzyną. W 1777 r. zmarł Karol Zakrzewski, po którym odziedziczył Sylweriusz Zakrzewski. Swoją część dóbr odsprzedał mu Wacław Z., bratanek Karola. Następnie - na pocz. XIX w. - majątek przeszedł w ręce Józefa Zakrzewskiego, ożenionego z Teklą Zaborską. Kolejnym właścicielem został Eulogiusz (1806-1884), syn Karola, powstaniec 1848 i 1863, przyjaciel Adama Mickiewicza, po nim zaś Napoleon (1801-1875), syn Hiacynta Emeryka (1760-1831) i Moniki Sczanieckiej (1779-1813). Jego pierwszą żoną była Klementyna Wirsing, a drugą Aleksandra Zakrzewska (1811-1899). Z Zakrzewską mieli pięcioro dzieci: Józefę (1841-1905), Wacława Wincentego Karola (1842-1908), Janusza (1846-1922), Jadwigę oraz Marię. W 1876 r. Janusz Zakrzewski (syn Napoleona i Aleksandry Zakrzewskiej) sprzedał majątek Bernardowi Lorenzowi z Pianowa (wieś na płn.-wschód od Kościana). Ten z żoną Marią Lechmann miał 2 synów: Hermanna i Roberta. Był pomysłodawcą budowy opisywanego dworu.
W 1885 r. Nelęgowo dzieliło się na wieś i dominium, leżało w pow. kościańskim i gminie Osiek. We wsi znajdowało się 9 domów ze 133 m-cami, a majątek obejmował 2056 mórg. W 1913 r. dobra rycerskie N. obejmowały 522 ha, w tym 332 ha ziemi uprawnej, 191 ha łąk i pastwisk, 7,7 ha nieużytków i 12,8 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 4485 marek. Na inwentarz żywy składało się: 92 konie, 60 źrebaków, 165 szt. bydła plus 60 cielaków oraz 220 szt. trzody chlewnej. Właścicielką była wówczas Helena Lorenz. W 1926 r. pod zarządem dr Roberta Lorenza majątek obejmował 526,42 ha, w tym 225,8 ha ziemi uprawnej, 289,27 ha łąk i pastwisk, 7,53 ha lasu i 3,82 ha nieużytków. Czysty dochód gruntowy wynosił 1528 talarów. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli bydła czarno-białego rasy nizinnej. W 1930 r. wieś (obszar dworski) liczyła 218 mieszkańców. Po 2. wojnie światowej dobra Lorenzów zostały rozparcelowane. W ostatnich latach dwór został wyremontowany z przeznaczeniem na obiekt turystyczno-hotelowy.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
11811883 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 3965_(2197)_Kosten_1892_APP_Sygn._M.top.25-1130.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór wybudowany w stylu neobarokowym, z elementami rokoko, przypominający berlińską willę. Budynek wzniesiony na rzucie kwadratu, podpiwniczony, piętrowy, nakryty czterospadowym dachem, mieszczącym użytkowe poddasze. W elewacjach efektowne ryzality, m.in. zwieńczony pseudobarokowym frontonem (? nie wiemy, czy tylko jeden z ryzalitów ma fronton widoczny na zdjęciach, trzeba by usystematyzować fotografie wszystkich czterech elewacji).
We wnętrzach zachowany oryginalny hol z drewnianymi schodami. Nad portalem wejściowym herb z inicjałami właścicieli i sentencją "Ora et Labora" (łac.) - "Módl się i pracuj". Za fasadę uznajemy elewację zachodnią, przed którą znajduje się podjazd.

Park

Park z XIX / pocz. XX w. o pow. 4,37 (pomiar po granicach drzewostanu), na którą składa się kilka dz. ewidencyjnych, w tym 429/3, obejmująca zarazem podwórze gospodarcze po wschodniej stronie parku. Na terenie tej części parku (południowej), starodrzew w znacznej części jest zachowany, w tym wiele okazów pomnikowych. Na pocz. XX w. park został powiększony w kier. zachodnim, ponieważ na mapie z k. XIX w. zajmuje tylko wąski pas drzew rozciągający się na południe od dworu, o pow. około 2,4 ha.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011