Skatalogowanych zabytków: 11266
Zarejestruj się
Miniatura Gułtowy
zdjęcie Grzegorz Paczkowski 2010
Miniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura GułtowyMiniatura Gułtowy

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 52.3531, 17.3332

Użytkownicy współtworzący opis i dane obiektu

Tomek MalikAndrzej KwasikMarek Kujawa

Gułtowy

Gulten (1843-45)

Województwo:wielkopolskie
Powiat:poznański
Gmina:Kostrzyn
Rodzaj obiektu:Pałac

Rejestr zabytków

Zespół:pałacowy
Obiekt:pałac, nr rej.: 2469/A z 11.03.1952
Park:nr rej.: 175/A z 18.07.1968

Stan obecny

Własność prywatna

Historia

Pałac z k. XVIII w.
Gułtowy to wieś leżąca 8,5 km na płd. wschód od Kostrzyna i 17 km na zachód od Wrześni. W zapiskach pojawia się jako Gołutowo już pod koniec XIV w. Była to wówczas wieś szlachecka. W 1399 r. Bodzęta z Komornik toczył proces z Przecławem z G., o zabrane przemocą zboże o wartości 12 grzywien. Ów Bodzeta miał brata Jarosława i siostrę Zofię. W 1417 r. w zapiskach pojawia się Jaracz z G., który toczył spór z "uczciwą" Alicją ze wsi Jasienie. Właściciele wsi z czasem zaczęli nazywać siebie Gołutowskimi. Pod koniec XV w. we wsi pojawił się współposiadacz - Władysław - kanonik poznański. W 1488 r. toczył on spór ze Stanisławem Pierzchleńskim o to, że przemocą zabrał ze wsi jej sołtysa Jakuba. W "Słowniku Hist.-Geogr..." cytowane są oryginalne zapiski dotyczące tej sprawy: "super... sculteti de G. ad villam Goluchowo violenta recepcione" i czy sołtysa należy zwrócić "an restitui debet idem scultetus". W razie braku wyroku miał się odbyć proces kościelny.
W tamtym czasie dziedzicem we wsi był Bogusław Gołutowski, a następnie jego córki: Barbara, Małgorzata i Anna. W 1492 r. siostry sprzedały dwór w G. swemu kuzynowi - Marcinowi Gołutowskiemu. Rok później Marcin zamienił 1/3 swojego Piotrowa (+500 grzywien dopłaty) na wsie Racat i Węgliny od Andrzeja Gryżyńskiego. W międzyczasie Anna wyszła za Piotra Grzymałę, a część wsi przeszła w ręce panów Opalińskich - wielkopolskich wielmożów. Prawdopodobnie to oni wybudowali w G. kościół parafialny. Mniej więcej do połowy XVI w. ta część wsi podlegała różnym transakcjom, dokonywanym przez Jana Opalińskiego, a później Piotra O. i jego braci: Łukasza, Sebastiana, Jana i Macieja. W 1521 r. pozywał ich Hieronim Mosiński i sprawę prawdopodobnie wygrał, bo nazwisko Opalińskich na jakiś czas z zapisek zniknęło.
W latach 40. XVI w. wieś należała do Anny G., wdowy po Piotrze, która całe swe dobra dała córce Magdalenie. Był jeszcze tejże brat - Łukasz Gołutowski, z którym rozliczała się w 1546 r. Poprzez zamążpójście Magdaleny za Wacława Wojuckiego (Wojnickiego?), ten stał się współwłaścicielem dóbr. W 1548 r. pojawił się tu także Piotr Myjemski, który w 1549 r. sprzedał swoją część Janowi Iwieńskiemu z Tomic. Część wsi oraz dworu posiadał w tamtym czasie Feliks Sokolnicki, jednak sprzedał je za 1500 grzywien Piotrowi Wilkońskiemu. Główna część wsi przez cały czas pozostawała w rękach Wacława W., a następnie jego syna - Jana, który po śmierci ojca, w 1566 r. sprzedał swe części na tzw. wyderkaf macosze - Reginie Nadarzyckiej.
Wieś w poł. XVI w. dzieliła się na 3 zasadnicze części: Wojuckich, Myjemskiego, który w 1551 r. sprzedał swoją cz. Opalińskim oraz Piotra Wilkońskiego h. Odrowąż, który w 1554 r. zapisywał na dobrach po 200 grzywien posagu i wiana żonie Katarzynie Żernickiej. W 1571 r. część Opalińskiego nabył Mikołaj Mieszkowski. Tu doszliśmy do momentu, gdy zapiski o wsi Gołutowo się urywają na dobre sto lat. Nazwa ta pojawiła się jeszcze jeden, jedyny raz, w roku 1676. Zapiska dotyczy sprzedaży wsi przez Aleksandra Bzowskiego - Bartłomiejowi Swinarskiemu, synowi Wojciecha.
Od około 1701 r. w zapiskach istnieje już tylko wieś o współczesnej nazwie Gułtowo (ew. Gułtowy). jej dziedzicami do tegoż roku byli Jan Wawrzyniec, Wojciech i Wawrzyniec Łukomscy. Po nich siedział tu Jan Andrzej Sobocki, syn Andrzeja, a następnie tegoż synowie: Andrzej i Stanisław. W 1723 r. pozywała ich ciotka, Konstancja z d. Sobocka, zamężna za Stefana Jarnowskiego. Kilka lat później właścicielem G. został Mikołaj Zdziechowski, podczaszy kaliski, a następnie Marcin Skaławski, ożeniony z Marianną Gzowską. Ich córka Marianna w 1733 r. wyszła za Kazimierza Słuckiego, starostę gniewkowskiego. Cztery lata później zmarła 42-letnia dziedziczka Marianna, po czym Marcin postanowił wybudować we wsi nowy kościół. Umarł niedługo później, dnia 13 lutego 1743 r. Pochowany został u reformatów poznańskich. Dobra w G. pozostały przy dzieciach, czyli Annie zamężnej za Niegolewskiego, Magdalenie zam. za Kazimierza Słuckiego, Antoninie zam. za Konstantego Rogalińskiego, Otylii zam. za Franciszka Wilkońskiego i synu Marcelim. Całe to towarzystwo licznie występuje w zapiskach o wsi, natomiast zarządzaniem majątkiem zajmowali się posesorzy - Ludwik i Barbara ze Słuckich Roszkowscy.
W 1766 r. dziedzicem wsi został syn Magdaleny i Kazimierza - Wojciech Słucki, ożeniony z Jadwigą Jarnowską. Dwa lata później we wsi urodził się ich syn Józef Andrzej Cossinus, a w 1769 r. córka Anna. Matką chrzestną Ani została jej starsza siostra Brygitta. Dwa lata później urodziła się jeszcze jedna siostra - Anna Joanna. W 1777 r. w Pyzdrach przeprowadzono podział majątku po zmarłym Kazimierzu Słuckim. Postanowiono, że gdy Wojciech S. spłaci swoje siostry, "stanie się bezspornym dziedzicem dóbr Gułtowy i Głogowa i zapewni sobie ich spokojną posesję". Słucki jednakowoż zaskoczył wszystkich, w tym osobę której bez jej wiedzy zapisał dobra, czyli Ignacego Bnińskiego, syna Rafała, starostę średzkiego. Początkowo zacny starosta chciał zrezygnować z darowizny, ostatecznie jednak stał się posesorem zastawnym Gułtowych, czyli w efekcie - dziedzicem tej wsi. Wzmianki o rezygnacji pochodzą z lat 80. dlatego sądzimy, że najwcześniej w 1784 r. mógł się wziąć za jakiekolwiek inwestycje związane z G. Okrutny los sprawił, że w kwietniu tegoż roku zmarł 2-letni synek dziedzica - Piotr, a na grudzień planowane były urodziny córki Brygitty Marianny (ur. 18 grudnia 1784 r.), a że w perspektywie były święta, prace przy budowie pałacu rozpoczęto najwcześniej wiosną 1785 r. Dziesięć lat później Bnińskim urodziła się córka Anna Józefa. Ponadto mieli syna Kazimierza i córkę Wiktorię. Oboje tych dzieci zmarło w 1801 r.; synek miał 4, a córka 6 lat. Dziedzic nie poddawał się i w 1803 r. w pałacu urodziła się kolejna córka - Franciszka Benedykta Joachima. W tym okresie poznajemy trochę postaci związanych z pałacem: marszałka dworu Mikołaja Radoszewskiego, komisarza Hermana z żoną Antonellą z Wojszyńskich oraz guwernera Ignacego Rynarzewskiego.
Dziedzic Ignacy Bniński zmarł 22 września 1804 r. na febrę; miał 64 lata. Rok później jego córka Łucja wyszła w G. za Chryzostoma Niegolewskiego h. Grzymała, stolnikowicza wschowskiego. Właścicielką dóbr pozostawała wdowa Franciszka. W czasach przednapoleońskich Łukasz Bniński (jej syn?) był marszałkiem w cesarstwie rosyjskim. Kolejnymi wydarzeniami w pałacu były: ślub Stanisława Kostki Ponińskiego z Anną Marią Nepomuceną Heleną z Bnińskich Sierakowską i w 1810 r. ślub wspomnianego guwernera Rynarzewskiego z Marianną Sypniewską, W marcu t. r. zmarła dziedziczka Gułtowych - Franciszka Bnińska; miała 50 lat. Przez kolejne lata majątkiem zarządzali posesorzy, dorastały też pozostałe przy życiu dzieci Bnińskich. Przed 1817 r. posesorem został Aleksander B., ożeniony z Marią Radziwiłł. Dnia 9 kwietnia 1817 r. w pałacu urodziła się ich córka Walentyna Aleksandra. Dodajmy, że Aleksander był wówczas dziedzicem Sierakowa. Na pocz. lat 30. XIX w. Gułtowy, na skutek ożenku Emilii B. (1794-1853), przeszły w ręce Seweryna Ostrowskiego h. Topór (1794-1867). Dziedziczka umarła 28 listopada 1853 r. w Poznaniu i pochowano ją w kościele w G. Z kolei Ostrowski zmarł 5 listopada 1866 r., ale na kilka lat przed śmiercią opuścił Gułtowy. W tym samym roku umarła Brygitta z Bnińskich, pułkownikowa Kęszycka. Jej historię opisaliśmy w obiekcie Ściborze w naszym katalogu, gdyż jej pierwszym mężem był Tomasz Gąsiorowski z Ś.
Oficjalnym posiadaczem G. był wówczas Adolf hr. Bniński, syn Florentego (dziedzica Biezdrowa) i Nepomuceny Żółtowskiej h. Ogończyk. Ożeniony był (ślub w 1841) z Eleonorą Węsierską h. Bylina. Był porucznikiem 2. Pułku Strzelców Konnych w 1831 r., a po upadku powstania powrócił do Księstwa Warszawskiego i osiadł w G. Zmarł mając 66 lat, dnia 5 kwietnia 1881 r. W 1885 r. majątek wystawiono na subhastę, jednak syn dziedziców - Seweryn - załatwił wszystko jak należy i nie dopuścił do sprzedaży dóbr w obce ręce. Liczyły one wówczas ponad 1100 hektarów. Dopiero też wtedy stały się prawowitą własnością hrabiego Bnińskiego (wcześniej przez cały czas były dzierżone prawem zastawu).
W 1885 r. Gułtowy stanowiły wieś i dominium w pow. średzkim. We wsi znajdowały się 33 domy z 340 m-cami, w tym 328 katolików i 12 ewangelików; 151 analfabetów. Na terenie domeny znajdowało się 17 domów z 265 m-cami wyznania katolickiego; 90 analfabetów. W skład dominium o rozległości 4371 mórg wchodził także folwark Niemojewo. Kościół parafialny należał w tym czasie do dekanatu kostrzyńskiego. Dnia 2 sierpnia 1894 r. Seweryn B. umieścił w kościele płytę pamiątkową poświęconą Ignacemu Bn. zm. w 1864 r. oraz jego córki Emilii zm. w 1853 r. Dziedzic był Kawalerem Maltańskim; zmarł dnia 13 czerwca 1909 r. w Poznaniu, a pochowany został w Gułtowach. Jego brat Włodzimierz (posiadacz Brzozówca pod Trzemesznem) zmarł 2 lata później; również pochowany został w G. Dobra odziedziczył Adolf (1884-1942), wnuk Adolfa Bn. i Węsierskiej, a syn Karola i Emilii Potworowskiej (dziedziców Czarnotek i Buszewa). W 1911 r. jego siostra Helena wyszła w G. za Teodora Twardowskiego h. Ogończyk z Kobylnik. Adolf w 1914 r. w Lubostroniu zaślubił Marię Skórzewską h. Drogosław (1893-1972). Mieli później dwie córki: Marię Emilię Konstancję, zamężną 1-o v. za Wojciecha Księżyckiego, 2-o v. za Johna Harrisa i Emilię Jadwigę, zamężną za Zygmunta Twardowskiego. Jako ciekawostkę dodajmy, że w 1916 r. we wsi zmarł wieloletni proboszcz - ks. Aleksander Dydyński.
Hrabia Bniński był znaną postacią okresu międzywojennego; działaczem i politykiem, m. innymi założycielem kółek rolniczych, wojewodą poznańskim w latach 1923-28, senatorem IV kadencji II RP, a także konkurentem Piłsudskiego do fotela prezydenta RP. W 1926 r. dobra w G. liczyły 1625,21 ha, w tym 1063,89 ha ziemi uprawnej, 314,63 ha łąk i pastwisk, 278,31 ha lasów, 54 ha nieużytków oraz 14,38 ha wody. Majątek posiadał gorzelnię, kolejkę polną i pług parowy; specjalizował się również w ogrodnictwie. Do oszacowania podatku wykazywano 4914 talarów czystego dochodu gruntowego. W 1930 r. wieś liczyła 730 m-ców. Było tu spółdzielcze Kółko Rolnicze, murarze S. Lenij i J. Sroka, piekarz W. Idaszak, sklep M. Maćkowiaka, wiatrak J. Andrzejewskiego, karczma M. Pasikowskiego i kilku szewców.
Po wybuchu 2. wojny światowej Bnińscy zostali zmuszeni do opuszczenia majątku. Hrabia Bniński aktywnie działał przeciwko Niemcom. Był m. in. Głównym Delegatem Rządu RP na tzw. "ziemie wcielone". W lipcu 1941 r. został aresztowany i osadzony w Forcie VII w Poznaniu. Zamordowano go w nocy z 7 na 8 lipca 1942 r., prawdopodobnie pod Stęszewem. W latach 1943-45 wieś nosiła nazwę Gulten. Po wojnie dawne dobra Bnińskich zabrał i rozparcelował Skarb Państwa Polskiego. Pałac remontowany był w latach 1968-1974.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
11813486 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 3669_Kostschin_IX.1944_APP_Sygn._M.top.25-1067.jpg
11813487 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 3670_Nekla_IX.1944_APP_Sygn._M.top.25-1026.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac klasycystyczny z elementami barokowymi. Po raz pierwszy w Wielkopolsce parter stał się tzw. bel-etage z dwukondygnacyjną salą balową udekorowaną freskami przez Antoniego Smuglewicza ok. 1800 r. Budynek wzniesiony jest na planie prostokąta w dł. osi W/SW - E/NE, fasadą skierowany na S/SE.
Niewielkie rozmiary siedziby, umieszczenie w środku parku z podjazdem z boku a nie na osi, front zwrócony do stawu i pewne oddalenie od zabudowań folwarcznych - wszystko to oznacza charakterystyczną zmianę koncepcji z reprezentacyjnej rezydencji pańskiej na wiejskie zacisze - maison de plaisance. Na fasadzie znajduje się herb Bnińskich "Łodzia".

Park

Park z 2. poł. XVIII w. o pow. około 19 ha. Od strony wschodniej park posiadał szkółkę drzew liściastych (podłużny prostokąt bez drzewostanu, rozciągający się z płn. na południe) - nie wliczamy jej do podanej powierzchni.

Inne

Oficyna z 1780 r., nr rej.: 175/A z 18.07.1968

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Ten obiekt nie został jeszcze skomentowany.