Skatalogowanych zabytków: 11266
Zarejestruj się
Miniatura Golejewko
Zdjęcie Grzegorz Gąsior 2006
Miniatura GolejewkoMiniatura GolejewkoMiniatura GolejewkoMiniatura GolejewkoMiniatura GolejewkoMiniatura Golejewko

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 51.6116, 17.0276

Użytkownicy współtworzący opis i dane obiektu

Ania KlupaMagdalena O.-G.Tadeusz Hieronim ( tedesse ) RzepkaMarek Kujawa

Golejewko

Województwo:wielkopolskie
Powiat:rawicki
Gmina:Pakosław
Rodzaj obiektu:Pałac

Rejestr zabytków

Zespół:pałacowy, nr rej.: 100 z 29.05.1968

Stan obecny

Stan własności nieznany.

Historia

Pałac z poł. XIX w.
Golejewko to wieś leżąca 12 km na wschód od Rawicza i 6 km na płd. wschód od Miejskiej Górki. Na długo przed założeniem wsi (X - XI wiek) było to miejsce obronne, nazywane "Czesram" - gród należący do książąt wielkopolskich i śląskich. Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych pojawiła się w 1136 r., kiedy to papież Innocenty II zatwierdził posiadłości i dochody atcybiskupstwa gnieźnieńskiego, m. innymi dziesięciny z grodu Chezram. Jeszcze w 1357 r. król Kazimierz Wielki potwierdził posiadłości arcybiskupa oraz wymieniał wsie kapituły gnieźnieńskiej, w tym Cz. W późnym średniowieczu gród i osada weszły w skład Golejewka i stały się własnością szlachecką. Jeszcze później nazwą tą określano teren kościoła i plebanii w Golejewku, a co ciekawe, nazwa ta przetrwała do czasów obecnych. W XIV w. (1369) gród był siedzibą dystryktu o nazwie "Czosramensis". Dobra przeszły w ręce prywatne, natomiast biskupi nadal mieli prawo patronatu nad kościołem. W XV w. osada Czesram jako część Golejewka weszła w skład dóbr rodziny Chojeńskich. W 1510 r. do parafii w Cz. przyłączono kosciół par. w Słupii. W skład parafii wchodziły wówczas wsie: Chojno, Grąbkowo, Ostrobotki, Golejewo, Golejewko, Słupia, Stwolno, Góreczki Wielkie i Góreczki Żabie. Pod koniec XVI w. doszła do tego Zielona Wieś.
Pod koniec XV w. dziedzicem wsi był Piotr Chojeński ożeniony z Anną Wybranowską. W 1495 r. toczyli oni spór o Ostrobotki i Golejewko z Piotrem Błożejewskim. W tym samym roku Jan na swoich częsciach Chojna i G. zapisywał Annie po 150 grzywien posagu i t. wiana. Anna prawdopodobnie zmarła, a drugą żoną Chojeńskiego została Małgorzata Chociszewska, której w 1520 r. zapisywał on po 90 grzywien posagu i wiana. Trzy lata później zapisał także po 600 złp. posagu i wiana żonie swego syna Benedykta - Dorocie Kuklinowskiej. Drugim synem Jana był Wojciech Ch., który odziedziczył wieś w 1533 r., zaś rok później zapisywał na dobrach po 1000 złp. posagu i wiana żonie - Helenie Konarskiej z Kobylina. W 1548 r. odkupił część G. należącą do Jana Błożejewskiego, a także części swych przyrodnich braci: Jakuba i Andrzeja Chojeńskich. Rodzina ta siedziała w G. do końca XVII w., a opracowanie ich genealogii zajęłoby pokaźnych rozmiarów księgę, dlatego w opisie ograniczymy się tylko do podania informacji najważniejszych. Ok. 1620 r. na zamek Adama Chojeńskiego napadł pan śląski Ulrich Golcz, wraz z 500 zbrojnymi, którzy zamek zdobyli i obrabowali, pobili dworzan, a matkę Chojeńskiego zranili. O napaść tę toczyła się później sprawa sądowa przed gen. Sędziwojem Czarnkowskim h. Nałęcz.
W 2. poł. XVII w. Chojeńscy (albo już Rogalińscy, gdyż córki Piotra Ch. już w 1663 r. sprzedały część dóbr Władysławowi Rogalińskiemu) wybudowali w Golejewku dwór, wzmiankowany w 1682 r. z okazji urodzin dziecka Macieja Wiecheckiego - Franciszka. W latach 80. wybudowali także kryptę grobową w kaplicy, w której spoczęli Mikołaj Ch. i jego syn Hieronim oraz w 1684 r. Zofia z Zakrzewa Chojeńska. Ostatnim z tej rodziny w G. był Stanisław Ch, zmarły dnia 21 czerwca 1697 r.
Synem Władysława Rogalińskiego był Kazimierz, który w 1692 r. zapisał 2 tys. złp. na ołtarz Niepokalanego Poczęcia N. M. P. w Czestramie. Fundatorką Bractwa Niepokalanego poczęcia była jego żona Anna Choińska, zmarła 5 września 1693 r. Z drugiej żony, Teresy, w Golejewku urodziły się dzieci: Petronella Marjanna (1700) i Konstanty Panteleon Stefan (1701). W tym samym roku w G. Anna Rogalińska (córka Kazimierza?) wyszła za Franciszka Zakrzewskiego. Kazimierz Rogaliński zmarł dnia 25 lutego 1706 r.
Dziedzicem wsi po ojcu został Konstanty R., a w 1740 r. urodziło się dziecko jego i Antoniny Skaławskiej - syn Augustyn Rufin. Rodzicami chrzestnymi dziecka byli Wacław Zakrzewski z Gryżyny i Teresa Kierska. Kolejnymi dziećmi Rogalińskich były: Teresa Jadwiga Małgorzata (1743), Hipolit Euzebjusz Wawrzyniec (1744), Pantaleon Abdon Ignacy (1746), Marek Djonizy Józef (1747), Brygitta Justyna Tekla (1751), Jan Boży Stan. Kostka Tomasz (1753) i Rajmund Jan (1754). Z drugiej żony - Joanny Zakrzewskiej pochodziły dzieci: Zefiryn Antoni Jan Nepomucen (1757), Atanazja Eleonora Otolja (1759), Jakób Tadeusz (1761) i Wawrzyniec Kasper Benedykt (1762).
Konstantyn Rogaliński, dziedzic G., Chojna i Ostrobudek zmarł w dniu 9 sierpnia 1768 r. i pochowany został u o.o. Reformatów w Goruszkach. W 1776 r. synowie dokonali podziału majątku, w wyniku którego G. miała otrzymać wdowa Zakrzewska i syn Zefiryn R. W 1781 r. Zakrzewska sprzedała Golejewko, Golejewo, Olbinę, Drogi i Sworowo swojemu synowi Wawrzyńcowi Rogalińskiemu. Pobliskie Ostrobudki i połowa Chojna znalazły się w rękach jego brata Hipolita. W 1782 r. ich siostra Atanazja wyszła w G. za Antoniego Bronikowskiego, posesora Jutrosina, który otrzymał G. w wianie. Mieli synów: Rajmunda, Alojzego i Wiktora (ur. 1783) oraz córkę Izabelę. Dziedzic - Antoni Bronikowski zmarł w G. dnia 10 października 1806 r. Wdowa miała zapisane na dobrach tzw. dożywocie, ale ok. 1819 r. przekazała majątek synowi Rajmundowi. Wiktor B. trzymał pobliski Osiek; zmarł 24 września 1828 r. Rok później umarł wieloletni opiekun dzieci Bronikowskich oraz plenipotent dworu - Józef Dąbrowski. Dziedziczka Atanazja z Rogalińskim zmarła dnia 22 września 1835 r. w Lesznie i pochowana została na cm. w Golejewku.
Pod koniec 1. poł. XIX w. Rajmund Broniszewski sprzedał majątek Marcelemu Czarneckiemu (1793-1868), który w latach 1848-1852 wybudował tu nowy pałac, na fundamentach XVII-wiecznej budowli Choińskich. Żoną Czarneckiego była Florentyna Izabella Antonina Chłapowska h. Dryja. Dobra w G. Odziedziczył ich syn Antoni hr. Czarnecki h. Prus (III) (1821-1886), ożeniony z Anielą Józefą Teklą hr. Ponińską h. Łodzia. Ci mieli pięcioro dzieci: Marię Karolinę Barbarę, Annę, Zofię Joannę Nepomucenę Rozalię, Antoninę Józefę Franciszkę i Jana Antoniego, Eustazego Stanisława (1856-1918). Anna w 1868 r. wyszła za Władysława hr. Bnińskiego; Antonina w 1874 r. wyszła za Wincentego Biegańskiego, a Jan ok. 1885 r. ożenił się z baronową Anną Ziemęcką. W międzyczasie (1869) zmarł w Ostrowie dawny dziedzic G. - Rajmund Bronikowski.
Antoni Czarnecki zmarł dnia 11 sierpnia 1886 r. a miesiąc później w Wilkowie urodził się jego wnuk (syn Jana) Antoni Hieronim Piotr Józef (zm. dzieckiem). W 1887 r. urodziła się córka Jana i Wandy - Teresa Maria Zofia Stanisława, w 1888 r. syn Janusz Hieronim Marian, w 1893 r. Marja Stella Bogdana Elżbieta i w 1894 r. - Anna Marja Józefa Henryka Florentyna Gabriela. Warto zauważyć, że jeszcze na pocz. XX w. dobra nazywano Czestram-Golejewko.
W 1880 r. wieś miała 26 domów i 205 m-ców wyznania katolickiego; 73 analfabetów. Z kolei domena o łącznej powierzchni prawie 9 tys, mórg obejmowała: G. (1200 mórg), oba Chojna, Drogi, Sworowo, Podborowo, Stwolno i tzw. "Leśny Dom". Ponadto leśnictwa: Krasnolipka, Sworowo i Wołyny oraz karczmę Sworowo. Na terenie domenalnym znajdowało się 30 domów z 501 m-cami, w tym 33 ewangelików; 98 analfabetów.
W 1926 r. wieś wraz z folwarkami Bielawy, Niedźwiadki, Ugoda i bor. Zielony Jeleń należała do Janusza Czarneckiego. Majątek miał 555 ha obszaru, w tym 328 ha ziemi uprawnej, 144,8 ha łąk i pastwisk, 68 ha lasów, 10 ha nieużytków i 4,2 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 2395 talarów. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli konia szlachetnej półkrwi. W 1930 r. wieś liczyła 150 m-ców. Była tu także kuźnia L. Boruskiego. Po 2 wojnie światowej dawne dobra zostały zabrane i rozparcelowane przez Skarb Państwa Polskiego.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
11813612 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 4368_Dubin_X.1944_APP_Sygn._M.top.25-1224.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac późnoklasycystyczny, wzniesiony na planie prostokąta, w dł. osi W-E, fasadą skierowany na płn (z niewielkim odchyleniem wschodnim). Za fasadę uznaliśmy elewację północną, gdyż od tej właśnie strony znajduje się reprezentacyjny podjazd. Elewacja ogrodowa posiada centralnie umieszczony taras poprzedzony szerokimi schodami. Budynek posiada piętrowy korpus pośrodku i dwa niższe skrzydła po bokach, a także dwie wieże po bokach korpusu. Dach korpusu czterospadowy, oddzielony balustradą, na skrzydłach - płaski. Elewacja z bogatym detalem architektonicznym, ponadto znajduje się tu tablica kamienna z XVII w. z herbem rodziny Choińskich - "Abdank".

Park

Park krajobrazowy z 1. poł. XVIII w., o powierzchni 7,7 ha, zachowany w dawnych granicach. Dawny park od północy ograniczała lokalna droga, dalej (zgodnie z ruchem wsk. zegara) w kier. płd. graniczył z podwórzem gospodarczym, za którym zaczynała się fosa - początkowo w kier. płd, nastepnie skręcała na zachód, ograniczając park od str. płd. W połowie odcinka południowego przez fosę prowadził most do centralnej alei założonej na planie okręgu, od której promieniście odchodziły alejki. Park scricte ozdobny stanowił jedynie centralną część założenia i część północną wokół pałacu. Resztę stanowiły ogrody / sady owocowe.
Fosa od mostku biegła dalej na zach. i od narożnika SW skręcała w kier. północnym, dochodząc do wspomnianej na pocz. opisu drogi.
Część wewnętrzną parku (w której wznosił się pałac) również otaczała fosa, ale tylko od str. zachodniej i południowej. Nad nią również znajdował się mostek, będący na osi mostu i alei biegnącej na płd., przecinającej park w kier. N-S (o której wspominamy wcześniej). Wjazd na duży okrągły podjazd przed pałacem znajdował się od str. północnej.

Inne

Pozostałości zamku z XV w., czyli wieża strażnicza z bramą przejazdową przebudowaną ok. 1848 roku. Na jej szczycie znajduje się złoty półksiężyc umieszczony tam przez Adama Choińskiego, uczestnika bitwy pod Chocimiem w 1620 r. .

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Marek Wojtkowiak3 lata i 7 miesięcy temu
Bitwa pod Chocimiem była w 1621 roku a nie 1620.
Marek Kujawa2 miesiące temu
Stan własności pałacu faktycznie jest nieznany, ale gospodarstwo należy do Stadniny Koni Golejewko Sp. z o.o. Być może razem z pałacem? Ktoś wie?