Dębno

Stan obecny

Dom Pomocy Społecznej

Historia

Pałac z 2. poł. XIX w.
Dębno to wieś leżąca tuż przy granicy województw; wielkopolskiego z kujawsko-pomorskim, znajdująca się odległości 15 km na zachód od Mroczy. Wieś istniała już w XIV w., a pierwotną nazwą było Dambno, czy też Dembno, które w XV w. stało się gniazdem rodowym Dębieńskich (Dembińskich, Dambieńskich, etc.). Trudno powiedzieć, kiedy odnotowano ją po raz pierwszy, w każdym razie w aktach sądowych już w 1468 r. występuje Łukasz Tuszkowski z siostrą Barbarą, dokonujący ugody z Piotrem "de Smoldzini", który miał stanąć przed starostą nakielskim i zrezygnować z praw do tej wsi. Tak też się stało w kolejnym roku, gdy Piotr wraz ze swoim bratem Łukaszem odstąpili wieś Tuszkowskiemu za 112 kop (siana?). W tym samym 1469 roku, Łukasz zapisał po 150 grzywien posagu i wiana swej żonie Katarzynie.
Na pocz. XV w. dziedzicami wsi są Trojan i Maciej, a w 1535 r. odnotowano Dorotę Dambieńską, zamężną za Andrzeja Lenartowskiego. W 1549 r. Trojan Dambienski dał całą wieś, leżacą wówczas w pow. nakielskim - swym synom zrodzonym z Małgorzaty Damasławskiej: Maciejowi i Marcinowi. Marcin od razu zapisał na swojej połowie po 350 złp. posagu i wiana żonie Annie Gliszczyńskiej. Bratem (albo kuzynem?) tychże Dambieńskich był Jan, którego córka Anna wyszła za Andrzeja Pogorzelskiego. Posiadali oni także pobliski Dębionek (tzw. Dębno Małe). Wojciech był dziedzicem swojej części do śmierci w 1577 r.; odziedziczyła po nim wdowa Małgorzata oraz córki: Katarzyna i Barbara, zamężna Zberkowska. Potomkami tychże Dembińskich byli Jakub oraz Mikołaj, ożeniony z Anną Prusiecką.
Wieś była już wtedy dość rozległa i podzielona na kilka dziedzin (działów), a na jednej z tych części siedzieli Witosławscy z pobliskiego Witosławia. Wymienia się Michała, a następnie Wojciecha Witosławskiego - ojca Piotra, Marcina i Wojciecha. Na pocz. XVII w. tenże Marcin zmarł, a jego żona - Katarzyna Smogulecka, wyszła za Piotra Jezierskiego. Po śmierci tegoż w roku 1619, część majątku Jezierskich wydzierżawiono Mikołajowi Watlewskiemu.
Ze względu na brak źródeł nie jesteśmy tu w stanie wywieść dokładnej genealogii Dembińskich, w każdym razie w opisywanym okresie odnotowano też synów Jana (brata Wojciecha?) - Marcina, Jana ożenionego z Agnieszką Górską oraz Wojciecha, ożenionego z Dorotą Zadorską. Ci dwaj ostatni w 1619 r. uczestniczyli w pogrzebie Stanisława Tłukomskiego w Szczmielinie, gdzie doprowadzili do awantury i zabili Andrzeja Krassowskiego, o co pozywali ich później bracia Krassowscy: Marcin, Wojciech i Stanisław. W późniejszych latach Wojciech spoważniał i osiągną funkcję starosty orleńskiego (w Orlu - przyp.). Jego syn Eremian był jednym z tych, którzy od około 1646 roku sprzedawali majątek Andrzejowi Karolowi Grudzińskiemu h. Grzymała, wojewodzie kaliskiemu. Również wtedy swoje części sprzedali pozostali współwłaściciele dóbr: Stanisław Jemiołkowski oraz Piotr Jutrowski. Dembińscy występują we wsi jeszcze w 1776 r. Część majątku należała wówczas zapewne do Jana, stolnika bracławskiego oraz jego synów: Ignacego, Józefa i Nepomucena.
Żoną wojewody kaliskiego została Anna Opalińska herbu Łodzia, a ze związku tego pochodził syn Andrzej Karol Grudziński (1611-1678), wojewoda poznański, który w 1663 r. sprzedał dobra: Witosław, Witosławek, Jeziorki, Dębno i Dębienko - Ewie Raczyńskiej, żonie Stanisława Krzyckiego herbu Kotwicz, sędziego ziemskiego kaliskiego, starosty ujskiego i pilskiego, za kwotę 80 tys. złp. Raczyńska wniosła dobra w wianie mężowi, a po jej śmierci Krzycki miał jeszcze trzy kolejne żony. Stanisław i Ewa Krzyccy mieli syna (między innymi) Jana (1660-1720), który z czasem został kasztelanem nakielskim oraz podstolim kaliskim, a także dziedzicem Witosławia, Dembna i Dembienka. Był on ożeniony z Eleonorą Suchorzewską, z którą miał ośmioro dzieci: Joannę zamężną ze Stanisławem Bnińskim h. Łodzia, Wojciecha, Stanisława, Macieja ożenionego z Anną Świniarską h. Poraj, Władysława ożenionego z Teresą Nieżychowską h. Pomian, Antoninę zamężną za Jana Michała Goetzendorf-Grabowskiego h. Zbiświcz, Józefa ożenionego z Katarzyną Bronikowską oraz Antoniego, ożenionego z Franciszką Anną Skoroszewską h. Awdaniec.
Spośród wyżej wymienionych, dziedzicami opisywanych dóbr zostali Władysław Krzycki i jego żona Teresa. Ich dziećmi byli: Teofila zamężna za Jana Korytowskiego h. Mora, Kazimierz ożeniony 1-o v. z Teofilą Nieżychowską i 2-o v. z Anną Rozalią Nieżychowską h. Pomian, Józef (major wojsk koronnych, chorąży wschowski, etc.) ożeniony z Marianną Piotrowską, Stanisław ożeniony 1-o v. z Anną Weroniką Nieżychowską, 2-o v. żoną nieznaną, Anna oraz Eleonora. W 1776 r. Krzyccy dokonywali działów rodzinnych po Władysławie, na skutek których (całe wsie lub ich części) Witosław, Orle z folwarkiem, folwark Witosławek, Jeziorki Czynszowe, Białowicze, Dębno i Dębionek otrzymał Józef Krzycki. Część ta obciążona była różnymi długami oraz posagami sióstr. Siostra Władysława - Teofila, była już wtedy żoną Jana Korytowskiego h. Mora, a na skutek podziału majątku otrzymała 150 tys. złp. posagu oraz kamienicę w rynku w Poznaniu zwaną "Krzyckich" (dawniej Königów).
W owym niespokojnym dla Rz-plitej okresie, Józef Krzycki był aktywnym politykiem, kręcącym się blisko króla Stasia. Został m.in. kasztelanem biechowskim, a także był podczaszym i stolnikiem poznańskim. Ze związku z Marianną Piotrowską miał sześcioro dzieci: Katarzynę zamężną 1-o v. za Kazimierza Mielęckiego i 2-o v. za Franciszka Antoniego Koczorowskiego h. Rogala, Krystynę zamężną za Stefana Szczytnickiego, Józefę zamężną 1-o v. za Józefa Kołudzkiego h. Pomian i 2-o v. za Dezyderego Leszczyńskiego h. Belina; Jana Konstantego, Konstantego oraz Franciszka, ożenionego z Seweryną Teofilą Bieńkowską h. Ślepowron (Korwin). Główną siedzibą Krzyckich był pod koniec XVIII w. Witosław, gdzie w 1780 r. dobudowano prawe skrzydło dworu. Spośród dzieci Józefa, majątek oficjalnie odziedziczyła Katarzyna, która wniosła je w wianie Koczorowskiemu. Tym sposobem na kolejne 150 lat majątek - w tym Dębno - stał się własnością możnego rodu Koczorowskich h. Rogala.
Dziećmi Katarzyny i Franciszka Koczorowskich byli: Tekla Estera Janina, Józef, Adolf i Tertulian Witalis Filip (ur. w 1795 r.). W 1. poł. XIX w. dziedzicem został najmłodszy syn Tertulian (nazwijmy go "pierwszym") - oficer wojska polskiego, który brał udział w powstaniu listopadowym, bitwie pod Grochowem, Ostrołęką i Rajgrodem. Za zasługi otrzymał złoty krzyż Virtutti Militari. Tertulian ożenił się z Franciszką Bnińską h. Łodzia - starościanką średzką i do około 1841 r. byli właścicielami Gościeszyna w Wielkopolsce. W 1847 r. zmarł na apopleksję, a żona Franciszka przeżyła go o 17 lat. Ich synem był Adolf Koczorowski (1824-1893), który w 1853 r. poślubił Franciszkę hrabinę Mielżyńską h. Nowina (1827-1904). Na ich ślub przybyły różne znakomitości, m.in. Tytus hr. Działyński - dziedzic Kórnika, czy Konstanty hr. Bniński – dziedzic Samostrzela.
Adolf i Franciszka mieli dwoje dzieci: Tertuliana Macieja Wincentego (1857-1925) oraz Konstancję (1859-1933). W 1877 r. postanowili wybudować w Dębnie nowy pałac, a do tego celu wynajęto architekta Seweryna Mielżyńskiego. Konstancja w 1883 r. wyszła w Dębnie za Leona Bogdanowicza, który trafił tu aż z Rozalina na Litwie. W tym samym roku, dnia 15 października, Tertulian Koczorowski II (młodszy) ożenił się w Choryni ze Stanisławą Taczanowską h. Jastrzębiec (1863-1911), córką generała Edmunda Taczanowskiego i Anieli z Baranowskich. Mieli dwoje dzieci: Macieja Edmunda Adolfa (1884-1928) i Marię Anielę Franciszkę (1891-1975), zamężną 1-o v. za Wiktora Szołdrskiego h. Łodzia, 2-o v. za Romana Małachowskiego-Małuja, herbu Nałęcz.
Dodajmy tu jeszcze parę słów o bracia Adolfa - Kazimierzu (1825-1893), patriocie i obrońcy polskości. Był on m.in. posłem na sejm pruski, więzionym za swoją działalność. Sporo podróżował, a później ożenił się z Marią Eleonorą Anną Czarnecką (1834-1920). Zamieszkali w nowo utworzonym folwarku, który po 1880 r. otrzymał nazwę Izabela od nowo zaślubionej żony jego syna Józefa (1857-1937) - Izabeli Marii Zabłockiej h. Łada (1860-1947). Młodzi oficjalnie odziedziczyli tę wieś po śmierci Czarneckiej. W międzyczasie (1879) sprzedali swój Rajgród Niemcowi - Hartwigowi. Obaj bracia zmarli w 1893 r. - 70-letni Adolf dnia 8 X, a rok młodszy Kazimierz dn. 21 X. Pochowani zostali w Orlu. Na pocz. XX w. ich spadkobiercy sprzedali majątek hrabiemu Józefowi Jezierskiemu, który w latach 1902 i 1912 dokonał przebudowy pałacu.
W 1885 r. Dębno dzieliło się na część wiejską oraz dominium, leżało w pow. wyrzyskim. Majątek, w tym folwark Zdroje, obejmował 4684 mórg. Było tu łącznie 17 domów z 344 mieszkańcami, w tym 12 ewangelików; 134 analfabetów, czyli poziom wykształcenia ludności był stosunkowo wysoki. Stacja pocztowa znajdowała się w Łobżenicy, a stacja kolejowa dopiero w oddalonym o 20 km Nakle. Pod koniec XIX w. dobra otrzymały miano "rycerskich" - Rittergut, a w jego skład wchodziły folwarki Zdroje, Dziunin i Nowina. W samym Dębnie w 1913 r. doliczono się 130 koni, 308 szt. bydła plus 130 cielaków, 619 owiec oraz 300 świń. W Zdrojach nic nie hodowano, zaś w dwóch pozostałych folwarkach doliczono się po kilkadziesiąt zwierząt. Właścicielem całości był Józef Jezierski, a zarządcą w Dębnie niejaki Nowak. W Zdrojach i Dziuninie zarządcą był Franciszek Ziętak, a w Nowinie Józef Gniot, którego po 1920 r. zastąpił Stanisław Kulczyński.
Józef hr. Gołąbek-Jezierski (1860-1930) był synem Władysława Stanisława Józefa (1822-1879) i Barbary Katerli h. Poraj (1829-1901). W 1899 r. w Kostrzynie zaślubił Izabelę Gabrielę hr. Mielżyńską h. Nowina (1871-1939). W 1926 r. dobra pod jego zarządem obejmowały 1171 ha, wykazując do opodatkowania 3667 talarów, czyli 11 tys. marek. Majątek posiadał własną gorzelnię i suszarnię płatków ziemniaczanych. W 1930 r. obszar dworski Dębno zamieszkiwało 527 osób. Oficjalnie majątek Józefa Jezierskiego dzierżawił wspomniany już Kulczyński. Dziedzic podawany jest jedynie jako właściciel gorzelni, wraz z niejakim Janem Szwede. Poza tym we wsi znajdowało się Kółko Rolnicze, kuźnia M. Sikorskiego; były dwa sklepy - spółdzielni "Zgoda" i W. Skórcza, który był także właścicielem knajpy. Swoje warsztaty posiadali dwaj kołodzieje: J. Hoffman i S. Rzepka. Po śmierci dziedzica majątkiem prawdopodobnie zarządzała samotnie wdowa, gdyż Jezierscy nie posiadali dzieci. Po 2. wojnie światowej majątek został rozparcelowany. Z czasem pałac zaadaptowany został na potrzeby Domu Pomocy Społecznej i rozbudowany.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac eklektyczny z elementami secesji i klasycyzmu. Budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, z czterema narożnymi basztami, niegdyś piętrowy, a obecnie dwupiętrowy. Wejście w fasadzie od strony płd.-wschodniej, osłonięte werandą, na której znajduje się balkon. Od strony płn.-zach widoczna na mapie sat. dobudowana, prawdopodobnie współczesna część kompleksu, połączona ze starym budynkiem niskimi łącznikami.

Park

Park z 2. poł. XIX w. o pow. 9,15 ha, w większości na dz. ewid. nr 10/81. Dzięki obecnym użytkownikom park jest czysty i zadbany.

Inne

Gorzelnia.
Renesansowa kaplica.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011