Czerwona Wieś

Stan obecny

Aktualny stan własności nieznany (2025).

Historia

Pałac z poł. XIX w.
Czerwona wieś położona jest 3 km na zachód od Krzywinia i 9,5 km na płn. wschód od Osiecznej. W późnym średniowieczu nosiła nazwę Czerwony Kościół, a wzmiankowana po raz pierwszy mogła być nawet w 1144 r. Jan Długosz relacjonował, że w tymże roku Piotr ze Skrzynna Dunin wybudował w Polsce wiele kościołów w tym Cz. K. W roku 1237 wieś odnotowana została jako Rufa Ecclesia, z której pochodził komes Wisz, syn Mikołaja. Wisz znany jest z tego, że dał benedyktynom z Lubinia ostrów (wyspę) leżący przy moście na Obrze, przyległy do granic Krzywinia. W 1282 r. wieś RE graniczyła z łąką sołtysa we wsi Górka. Rufa Ecclesya występuje w zapiskach jeszcze w XIV w., a ze wsi tej pochodził Pękosław, który w 1339 r. był wzywany do sądu, celem złożenia zeznań o najeździe Krzyżaków. Z RE pisał się także Olbracht Krakwicz i inni.
W XV w. we wsi pojawili się Gryżyńscy i Maciej Borek z Osiecznej. W 2 i 3 dekadzie tegoż wieku zaczęto posługiwać się nazwą Czerwony Kościół. W 1472 r. bracia Borkowie: Mikołaj, Piotr i Maciej brali udział w sporze dotyczącym młyna we wsi; tłumaczyli, że oni nie są właścicielami tylko jest nim Marcin Nowomiejski, sędzia poznański. Pod koniec stulecia w zapiskach o Cz.K. pojawia się Adam Baranowski, Mikołaj Czacki (1500), wdowa po Baranowskim - Femka, Kąkolewscy i inni. Wieś była duża, a w regestach poborowych odnotowano: w 1566 r. pobór od 24 łanów osiadłych, pół łanu karczmarza, karczmy, 6 zagrodników nieposiadających roli, młyna wodnego o 2 kołach i 1 łanu roli młynarza. W 1581 r.: od 13 łanów osiadłych, 1 łanu opuszczonego, 4 zagrodników, 2 komorników i colonus (chłop) od 1 pługa. Właścicielem był wówczas Marcin Borek-Gostyński, syn Jana i Jadwigi z Chojna. Wieś była już wtedy podzielona na dwie części: Czerwoną Wieś i Cz. Kościół. Odziedziczyli ją: Jadwiga (późniejsza zakonnica), Piotr, Jan i Stefan Gostyńscy. Po szwedzkim "potopie" wieś odziedziczyło kolejne pokolenie Gostyńskich, synowie Marcina i Barbary Kowalewskiej: Franciszek (ksiądz), Andrzej i Wawrzyniec. Wówczas też w skład majątku weszły pobliskie Kąty.
Około 1680 r. właścicielem dóbr został Adam Zakrzewski, syn Mikołaja, ożeniony z Zofią Daleszyńską. Na pocz. XVIII w. Cz. odziedziczył ich syn Jan, który na skutek zmian, jakie zaszły w nazwisku nazywał już siebie Wyssogota-Zakrzewskim, herbu Wyskota. Później dobra przejęła jego siostra Marianna, żona Macieja Małachowskiego, która w 1718 r. sprzedała Cz. i Kąty Antoniemu Bartoszewskimu za kwotę 85 tys. złp. Tenże Antoni ożenił się z Teresą Twardowską, a w 1732 r. w Cz. urodziła się ich córka Marianna. 6 lat później Antoni B. sprzedał dobra Cz., Kąty i Kocewie - Zygmuntowi Władysławowi Luce za 120. 000 złp. Tegoż córka Dorota w 1743 r. wyszła za barona Karola Szeynecha. Po kolejnych 5 latach Luka zmarł, a wdowa Helena (ze Schlichtingów) dokonała wraz z córkami podziału majątku.
Już w 2. poł. XVIII w. Cz. nabył Karol Chłapowski h. Dryja (1733-1783), podkomorzy królewski, ożeniony z Krystyną Zbijewską h. Rola. Po nich majątek odziedziczył syn Maciej (1771-1834), który również przejął po ojcu funkcję podkomorzego. Żoną Macieja została Donata Dorota Rogalińska h. Łodzia (1776-1841). Ślub miał miejsce w kaplicy w Jurkowie, dnia 23 stycznia 1794 r. Z czasem Maciej został także prezesem i sędzią w ziemskim sądzie powiatowym w Kościanie, a później także szambelanem. Jego synem był Stanisław Teodor Marcin (1796-1863), ożeniony z Henryką (Henriettą) Dzierżykraj-Morawską h. Drogosław (Nałęcz) (1815-1863). Ci mieli jedenaścioro dzieci, a po urodzeniu się szóstego z nich - córki Anny, dziedzic podjął decyzję o budowie pałacu. Jako architekta zatrudniono Karola Wuertemberga. Po rozpoczęciu budowy, w sierpniu 1845 r. urodził się syn - Jan Stanisław, który zmarł po zaledwie 9 dniach. Budowę kontynuowano, a gdy pałac był na ukończeniu, we wrześniu 1846 roku urodził się kolejny syn - Franciszek z Asyżu Stanisław Kostka. Z całej tej licznej gromadki kolejnym dziedzicem Cz. został Maciej Chłapowski (1837-1883), ożeniony z Marią Horwat h. Pobóg (1846-1906). Po ślubie brata, Anna wyszła za Kazimierza Chłapowskiego, dziedzica Koparzewa i Brodnicy. Maciej i Maria mieli sześcioro dzieci: Paulę Ifigenię, Henryka Stanisława (1867-1909), ożenionego z Anielą Taczanowską (1869-1949); Maurycego (1869-1933), ożenionego z Anną baronową Branicką; Gustawa Augusta (1871-1933), ożenionego z Janiną Popławską (miał jeszcze później drugą żonę, n.n.); Gabrielę, żonę Bolesława Skarmunta oraz Franciszka (1874-77).
W 1880 r. Czerwonawieś, czyli Rothdorf stanowiła wraz z folwarkiem Bożawola dominium o pow. 5189 mórg i należała do Macieja Chłapowskiego. Dziedzic był już wtedy ciężko chory, chorował w sumie 12 lat i zmarł dnia 6 września 1883 r. mając zaledwie 47 lat. Dwa lata później 17-letnia Paula wyszła za dr Tadeusza Jackowskiego, dziedzica Pomarzanowic i poszła mieszkać do męża. Henryk zmarł jeszcze szybciej niż ojciec, mając zaledwie 42 lata, dnia 20 października 1909 r. Wcześniej zdążył rozbudować pałac, o północne skrzydło i wieżę. Tak więc właścicielką dóbr została wdowa Aniela, pod zarządem której dobra obejmowały (w 1926 r.) 1277 ha, w tym 552 ha ziemi uprawnej, 265 ha łąk i pastwisk, 458 ha lasów i 2 ha nieużytków. Czysty dochód gruntowy wynosił 4802 talary, czyli 14406 marek. Ponadto gospodarstwo prowadziło hodowlę koni półkrwi szlachetnej. Po 2. wojnie światowej dobra Chłapowskich zostały rozparcelowane.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac neorenesansowy. Budynek wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, dwupiętrowy, nakryty wielospadowymi dachami, z wieżą w prawej części fasady (skierowanej na wschód). Pośrodku fasady pseudoryzalit, zwieńczony trójkątnym frontonem. Analogiczna wystawka znajduje się w elewacji zachodniej.

Park

Park z poł. XIX w. o pow. 8,6 ha, z czego część południowa (wokół pałacu) ma około 5,7 ha.

Inne

Zespół folwarczny, 2. poł. XIX w., nr rej.: 1390/A z 31.03.1993
We wsi:
Kościół, mur. późnobarokowy, 1778, plus prezbiterium - dawny kościół romański z 1. ćw. XIII w. Parafialny, p.w. świętego Idziego
Zabytkowy dom, 1. poł. XIX w. (nr 13).

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011