Rytwiany

Stan obecny

Własność prywatna.
Hotel Rytwiany "Pałac"

Historia

Pałac z 1. poł. XIX w.
Wieś Rytwiany po raz pierwszy pojawiła się w zapiskach w 1469 r. jako "Rithfianij", później U Jana Długosza jako "Ritchfianij" i następnie "Ritchwiani" oraz "Rittwiany". Jednak istniała znacznie wcześniej, a jej pierwszym znanym właścicielem był Piotr Bogoria ze Skotnik. W XV w. ród Jastrzębców wybudował w Rytwianach zamek, który w poł. XIX w. był już ruiną. Protoplastą tego rodu i twórcą jego bogactwa był Wojciech Jastrzębiec, arcybiskup gnieźnieński. Wybudował on nie tylko zamek w R., ale też miasteczko Jastrząb (w pow. radomskim) i zamek "Jastrzębiec" w okolicach Szydłowa (zburzony 200 lat później). Rytwiany kupił od potomków Mikołaja z Kurowa, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Spadkobiercami biskupa zostali jego bratankowie - 12 z 20 synów Ścibora Jastrzębca, z których ośmiu zginęło w wojnach z Krzyżakami. Rytwiany odziedziczył Jan, kasztelan sandomierski, etc... oraz Dersław, wojewoda sandomierski, krakowski, etc. Przy zamku wznoszącym się "na urwistym, wyniosłym brzegu rzeczki Czarnej" (Długosz) zbudowano kaplicę p.w. świętego Wojciecha. Kaplicą zarządzał prebendarz, któremu składano ok. 35 grzywien dziesięcin z Oględowa i Kotuszowa, po 6 chlebów i kwarcie (quartale) piwa codziennie z zamku. We wsi było 8 łanów kmiecych, 3 karczmy, 5 zagrodników z rolą którzy dziesięcinę (do 5 grzywien) płacili plebanowi w Skotnikach. Z kolei pola dworskie (za rzeką) dawały dziesięcinę o wartości do 3 grzywien plebanowi w Staszowie.
Na początku XVI w. wieś należała do wojewody lubelskiego, po którego śmierci odziedziczyła je wdowa Ewa. W 1508 r. płaciła ona 29 grzywien poboru. Kolejnym właścicielem był Hieronim Jarosław (Jarosz) Łaski h. Korab, a od około 1526 r. Tęczyńscy - fundatorzy klasztoru kamedułów. W 2. poł. XVI w. wieś puszczono w dzierżawę Stanisławowi Dembińskiemu. W 1578 r. płacił on pobór od 8 osadników, 2 i pół łanu, 9 zagrodników z rolą i 1 ubogiego komornika. Kolejnymi właścicielami byli Opalińscy, a w 2. poł. XVII w. Izabella, wdowa po Łukaszu Opalińskim, która znacznie pomnożyła fundusz klasztorny. Po nich dobra przeszły na Lubomirskich, zaś w 1817 r. księżna Lubomirska założyła w Rytwianach szkołę początkową. Klasztor został zniesiony w 1819 r., a kościół przyłączono jako filialny do parafii w Staszowie. Po Lubomirskich, w 2. połowie XIX w. posiadaczami Rywian stali się Potoccy. Rozebrali stary zamek na wzgórzu, pozostawiwszy tylko wieżę.
W 1827 r. we wsi były 72 domy z 664 m-cami. W 1887 r. Rytwiany dzieliły się na dobra z folwarkiem, wieś oraz osadę fabryczną. Leżały w pow. sandomierskim i parafii Staszów, były siedzibą gminy wiejskiej. Był tu kościół poklasztorny (filialny), dwie szkoły (w tym jedna fabryczna), urząd gminy, cukrownia, gorzelnia, browar, destylarnią, cegielnia, olejarnia, młyn i fabryka serów. Przy cukrowni znajdowała się stacja meteorologiczna. Majątek był w wysokiej kulturze rolnej, posiadał nowoczesne budynki, a samo gospodarstwo obejmowało 573 morgi gruntów. We wsi i folwarku znajdowały się łącznie 173 domy ze 1144 mieszkańcami. Dobra miały powierzchnię 7507 mórg, a do włościan należały 1273 morgi.
Pod koniec XIX w. majątek przeszedł w ręce Radziwiłłów, którzy wybudowali tu opisywany pałac. W 1930 r. Rytwiany były osadą fabryczną, a zarazem gminą. Było tu 1480 mieszkańców. Dobra o rozległości 3876 ha (plus 80 ha Rudniki) należały do Róży Radziwiłł. Majątek posiadał kolejkę wąskotorową, fabrykę kafli, cegielnię, cukrownię, gorzelnię i warsztaty mechaniczne. Ponadto był tu zakład rektyfikacji spirytusu i rozlewnia spirytusu skażonego (denaturatu). W miasteczku istniały liczne sklepy, restauracje i punkty usługowe. Po 2. wojnie światowej dobra zostały znacjonalizowane. Pałac przechodził różne koleje losu, był m.in. własnością elektrowni Połaniec. Na pocz. XXI przeszedł w ręce prywatne, a w 2005 r. został przebudowany na hotel.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Mapster:
11799685 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P46-S32-I_1936_LoC_G6520_s25_.P6.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac późnoklasycystyczny. Wzniesiony jest w płd.-wschodniej części wsi, o dawnej nazwie "Kolonia Cukrownia". Budynek parterowo-piętrowy, nakryty w części centralnej dachem czterospadowym, zaś na parterowych skrzydłach dachami dwuspadowymi, z naczółkami po bokach. W 15-osiowej fasadzie centralnie umieszczony czterokolumnowy portyk, dźwigający belkowanie i trójkątny fronton. Po bokach w dachu dwie jednoosiowe facjatki. Na osi pałacu znajduje się duży okrągły podjazd.

Park

Park pałacowy o pow. 6,7 ha (pomiar po granicach drzewostanu) wraz z zabudowaniami.

Inne

Baszta zamkowa, 1425
Zespół klasztorny wraz z kościołem p.w. Zwiastowania NMP, XVII w.
Cegielnia, tartak, gorzelnia, XIX / XX w.
Kaplica, szkoła, młyn, XIX / XX w.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011