Stawy

Stan obecny

Budynek użyteczności publicznej. Aktualnych użytkowników nie znamy. Między innymi była tu szkoła, Komenda Policji, a później przedszkole.

Historia

Dwór z 2. poł. XIX w.
Stawy to wieś leżąca 14 km na płd.-wschód od Jędrzejowa. W XV w. o wsi "Staw" pisał Jan Długosz. Leżała wówczas w parafii Jemielno (obecnie Imielno). Z łanów kmiecych, karczmy i od zagrodników składano dziesięciny mansjonarzom w Imielnie. Plebanem w 1. poł. XV w. był Jakub z Jakubowa, kanonik krakowski, dziekan kurzelowski, etc. Prawdopodobnie od początków swego istnienia "Staw" był częścią Jakubowa, a jako oddzielna wieś występuje od około połowy XV w. W wykazach płaconych dziesięcin Staw jest elementem niewielkiego klucza dóbr wraz z Motkowicami i Dzierszyną; ok. 1470 r. płaciły one około 14 grzywien plebanowi w Imielnie. W XV w. wsie te należały do Motkowskich, a następnie Mokrskich herbu Jelita (nie Róża, ani Różyc!), którzy siedzieli tu do końca XVI w. W 1581 r. Mikołaj Mokrski płacił pobór od 3 zagrodników bez roli, 2 komorników bez bydła i 8 rybitw. Miał synów: Krzysztofora (Krzysztofa) i Walentego. W 1499 r. doszło do ugody pomiędzy wdową po Mikołaju a synami, cyt. "... pomiędzy Jakubem Mokrskim a Katarzyną ż. Jana Konarskiego w sprawie jej oprawy opisanej w dok. po pierwszym mężu zm. Mik. Mokrskim. Ustępuje ona na rzecz Jakuba z tej oprawy w zamian za 400 fl. Jakub daje jej prawem dziedz. dobra ojczyste Siodłkowice, Kamień i Kuniczki. Z kolei za 500 fl. Jakub ustępuje Katarzynie połowę Jakubowa z dworami i rolami folwarcznymi z osiewkiem ozimym i jarym oraz połowę wsi Staw, a ponadto daje i zapisuje zastawy we wsiach Widuchowa i Międzygórzyce w ziemi sand. oraz wwiązuje ją do czasu wykupienia tych dóbr za 500 fl. Wwiązania dokonuje woźny Mazur z Łanów Włodzisławskich..." (Słownik Hist.-Geogr. PAN).
Wieś miała później jeszcze wielu właścicieli, m.in. Bogusława Jana Antoniego Łubieńskiego h. Pomian (1667-1739). Bogusław miał pięcioro dzieci, w tym 3 synów. Jeden z nich (imię?) został księdzem, a majątek odziedziczył Zygmunt (1710-1755), starosta ojcowski albo Kazimierz (1713-1765), szambelan, bachmistrz (urzędnik albo przedsiębiorca zajmujący się budową szybów kopalni soli) a od 1738 r. starosta lelowski. Za czasów Łubieńskich powiększono majątek, który po rozbiorach Polski został przekształcony w domenę rządową. W 1827 r. były tu 44 domy i 325 mieszkańców. Na skutek uwłaszczenia, we wsiach majątku powstały tzw. "osady", czyli gospodarstwa włościańskie. W Stawach było ich 63 z 506 morgami ziemi, a w Pogrzebcu 2 z 10 morgami.
W 1885 r. Stawy dzieliły się na wieś i folwark, leżały w pow. jędrzejowskim, gminie Mierzwin i parafii Imielno. W skład dóbr o wielkości 946 mórg wchodził także folwark Pogrzebiec. Na ogólny obszar składało się (w S. z Grodziskiem): 167 mórg roli, 172 morgi łąk, 137 mórg pastwisk, 162 morgi lasu i 44 morgi nieużytków. Na terenie folwarku było 6 budynków murowanych (w tym dwór) i 6 drewnianych. Folwark Pogrzebiec miał 264 morgi ziemi, w tym 243 ziemi uprawnej. Zapewne po 1920 r. dobra zostały rozparcelowane; wieś nadal leżała w gminie Mierzwin, a resztówka po majątku stała się gospodarstwem prywatnym. We wsi nie było gorzelni, młyna ani kuźni, jedynym odnotowanym w księgach adresowych jest sklep spożywczy Szmulewicza. Po 2. wojnie światowej folwark stał się elementem typowej wsi rolniczej. We dworze mieściły się mieszkania, a jego stan sukcesywnie się pogarszał. W 1980 r. został rozebrany aż do fundamentów. W latach 1990-1993 dwór został całkowicie zrekonstruowany i przez pewien czas mieściła się w nim szkoła. Około 2013 r. w budynku znajdowała się Komenda Policji i ośrodek administracji szkół, następnie przedszkole. Stanu obecnego na jesień 2024 r. nie znamy.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Mapster:
11802121 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P46-S31-D_1936_LoC_G6520_s25_.P6.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór parterowy, fasadą skierowany na południe, z niewielkim odchyleniem zachodnim, nakryty czterospadowym dachem mieszczącym użytkowe poddasze. W fasadzie akcentowany ryzalitem zawierającym dwie potrójne arkady na obu kondygnacjach, zaś całość zwieńczona jest trójkątnym frontonem z oculusem.

Park

Park z k. XVIII w., przekształcony w 2. poł. XIX w. o pow. 2,22 ha, z czego ok. 90% na dz. ewid. nr 320.

Inne

We wsi: ok. 2,5 km na SE od centrum Motkowic owalne grodzisko wczesnośredniowieczne, datowane na okres IX - XII wieku, otoczone podwójną linią wałów, wraz z podgrodziem, przylegającym od str. wschodniej, również otoczonym wałami. Identyfikowane z grodem kasztelańskim o nazwie Czechów (Sł. Hist.-Geogr.)

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011