Ludynia

Stan obecny

Własność prywatna, dostęp w porozumieniu z właścicielem, Z dworem związana jest udokumentowana tradycja pobytu tutaj Tadeusza Kościuszki, którą podkreśla „pokój Kościuszki” ze zbiorem pamiątek po Naczelniku. We dworze organizowane są rocznicowe uroczystości kościuszkowskie oraz poświęcone pamięci powstańców styczniowych a także inne wydarzenia kulturalne. (2025)

Historia

Okoliczne posiadłości stanowiły w XV wieku własność potężnego rodu Szafrańców, z których Piotr Ludyński posiadał już murowany dwór na terenie wsi. Z kolejnych właścicieli na uwagę zasługuje Piotr Tęgoborski, który zdecydował się na rozbudowę w 2. ćwierci XVII wieku murowanego kościoła parafialnego w pobliskim Kozłowie, wykorzystując kamienny materiał rozbiórkowy ze starego dworu. W Ludyni zaś, powstał zapewne drewniany dwór folwarczny i pozostał wzniesiony za Szafrańców w połowie XVI wieku murowany budynek wieżowy uznawany według tradycji za zbór ariański. W 1746 roku dobra te zakupił Wojciech Kluszewski, który zajmował liczne stanowiska publiczne, z których najbardziej dochodowe związane były z żupami bocheńskimi. Jemu przypisywane jest, około połowy XVIII wieku, wzniesienie obecnie zachowanego drewnianego dworu alkierzowego. W XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku dwór stanowił własność prywatną kolejnych, licznych rodzin szlacheckich, traktowaną jako ośrodek folwarku. W tym czasie na lamusie („zborze ariańskim”) nadbudowano piętro. Majątek w 1945 roku został przejęty przez państwo i podzielony na różne działki i użytkowanie. W 1945 roku dwór adaptowano na szkołę, a w lamusie umieszczono bibliotekę gminną. W latach 60. i 70. XX wieku rozpoczęła się degradacja substancji dworu wskutek braku napraw i remontu; w drugiej dekadzie tych lat budynki stały już opuszczone. Starania osoby prywatnej, p. Wiktora Góreckiego, o przejęcie w użytkowanie nieruchomości poskutkowały podpisaniem w 1979 roku umowy dzierżawy z gminą, a później zakończyły się w 1986 roku aktem notarialnym. W międzyczasie nowy użytkownik rozpoczął porządkowanie zespołu oraz (głównie zachowawcze) remonty, co trwało do końca lat 90-tych XX wieku. Wykonano wtedy remont dachu, częściową wymianę wymiana podwalin, usunięcie przybudówki przy alkierzu północnym, usunięcie części tynków wewnętrznych i odsłonięcie stropów w sieni i izbie kuchennej. W 1998 roku założenie zostało zakupione przez kolejnych prywatnych właścicieli, w których posiadaniu pozostaje do dzisiaj. W 2004 roku nabyli oni okoliczne stawy stanowiące część dawnego zespołu dworskiego. Prowadzone odtąd są gruntowne prace remontowe i adaptacyjne połączone z wymianą zniszczonej substancji i dążeniem do przywrócenia obiektom historycznego wizerunku. (JB2025)

Opis

Dwór zbudowany jest na starszych, prawdopodobnie XV-wiecznych. murowanych z kamienia piwnicach, pozostałych po dawnym „zamku” Szafrańców (ich układ sugeruje, że mogła to być wieża rycerska). Leży w pd. -wsch. części wsi , na płaskiej działce otoczonej od pn i zach. stawami. Położony w parku z podjazdem od zachodu i trawnikiem od wschodu Od północy w bezpośrednim sąsiedztwie piętrowy lamus.
Fundamenty z kamienia wapiennego łamanego na zaprawie wapiennej, uzupełnienia z cegły ceramicznej, ściany piwnic z kamienia wapiennego łamanego na zaprawie wapiennej; uzupełnienia, przemurówki i filar wzmacniający z cegły ceramicznej. Ściany zewnętrzne i wewnętrzne drewniane, modrzewiowe, konstrukcji wieńcowej - węzły niedostępne, ustawione na podwalinie drewnianej; obustronnie tynkowane na pobiciu trzcinowym oraz listwach ukośnych. Sklepienia w piwnicach kolebkowe z kamienia wapiennego łamanego na zaprawie wapiennej, od wnętrza wtórnie wzmocnione warstwą betonu wapiennego. Stropy drewniane modrzewiowe belkowe z podsufitkami tynkowanymi. W sieni i izbie kuchennej odsłonięte: w sieni krawędzie belek z szerokimi ukośnymi fazami. Więźba dachowa drewniana 2-kondygnacyjna - łamana, stolcowo-płatwiowa: 4 podłużne ścianki stolcowe na podwalinach poprzecznych wspierające jętki wiązarów; stopy krokwi zaciete w końcach belek stropowych; wiązary przy kominach z pochyłymi shipami podpierającymi obustronnie górne partie krokwi - słupy oparte na płatwi rozpiętej pomiędzy poprzecznymi stolcami; ponad gankiem więźba krokwiowa. Pokrycie dachu gont pojedynczy, Kominy murowane z cegły ceramicznej, tynkowane. Posadzki w ganku, izbie kuchennej i cz. sieni wylewka cementowa, na strychu fragmenty posadzki ceglanej. Podłogi w salonie podłoga modrzewiowa deskowa typu parkietowego : deski szerokie łączone na kryty wpust, układane w jodełkę W izbach od pd.-zach. parkiety dębowe segmentowe na ślepej podłodze; W pozostałych pomieszczeniach podłogi deskowe. Drzwi drewniane, płycinowo-ramowe ze skrzydłami o trzech płycinach, dwuskrzydłowe; wejściowe oraz z sieni do izb traktu frontowego podwójne: wejściowe wewnętrzne oraz w izbie narożnej z płycinami wypełnionymi nakładaną dekoracją roccaile; w pozostałych izbach z dekoracja geometryczna. Drzwi wejściowe zewnętrzne ramowe szalowane ukośnie deskami, nabijane ćwiekami - współczesne na wzór dawnych. Okna drewniane, ościeżnicowe, podwójne, otwierane na obie strony; dwuskrzydłowe; 6-kwaterowe, okiennice 2-skrzydłowe spągowe, z desek, współczesne, W ścianie wsch. stare obramienie okienne, drewniane z wysokim profilem półwałkowym. Schody zewnętrzne betonowe współczesne, do piwnicy dwubiegowe kamienne; na strych drewniane jednobiegowe z podstopnicami.
Budynek na planie prostokąta o z dwoma małymi prostokątnymi alkierzami na koncach elewacji frontowej; Posadowienie budynku na starych piwnicach spowodowało prawdopodobnie niesymetryczny układ wnętrz - jest on czteropasmowy, dwutraktowy w części środkowej, i trzytraktowy w partiach bocznych. Od frontu szeroka sień przesunięta na pn od osi, poprzedzona 4-kolumnowym gankiem na osi elewacji; w wewnętrznych narożach sieni wydzielone pomieszczenie łazienki od pn oraz zamknięta klatka schodowa na strych od południa, przy ścianie zewnętrznej w podłodze zejście do piwnicy; w trakcie tylnym na całej szerokości sieni salon. Na pn od sieni : duża izba frontowa, w trakcie środkowym ob. izba kuchenna, od ogrodu wąska izba : obie połączone z salonem; na pd od sieni 2 izby i alkierz w trakcie frontowym, w trakcie tylnym duża izba przy salonie, ku pd trzy trakty z małą izbą w trakcie środkowym i dużą izbą narożną od ogrodu.
Budynek parterowy na niskim cokole, zamknięty wydatnym gzymsem; na osi 4-kolumnowy ganek poprzedzony krótkim biegiem schodów, przy narożach płytkie alkierze w linii ściany frontowej, Dach wysoki łamany z okapem, połacie obydwu poziomów dachu załamane, ponad alkierzami dachy trójpołaciowe, ponad gankiem dach dwuspadowy ze szczytem; ujścia kominów w kalenicy.
Elewacje parterowe na cokole, tynkowane, zamknięte wydatnym gzymsem podokapowym - gzyms z wysokich profili simowych i wklęskowych; na narożach drewniane pilastry jońskie z licami obwiedzionymi rowkiem - zatynkowane; okna w profilowanych opaskach. Elewacja frontowa 9 osiowa z 1 osiowymi alkierzami w osiach skrajnych niewydzielonymi ze ściany; w osi 5 wejście poprzedzone 4-słupowym gankiem na niskim tarasie - zamkniętym trójkątnym szczytem; słupy ganku okrągłe cienkie, na osi nowsze schody. Elewacja tylna 6-osiowa z szerokimi drzwiami ogrodowymi z salonu w osi 4; przy narożniku pd zaślepione okno w obramieniu. Elewacja północna 2 osiowa; w osi 1 okno, w osi 2 wejście do alkierza, Elewacja południowa 3 osiowa z alkierzem w l osi i drzwiami ogrodowymi w 3 osi; naroża alkierza obustronnie opilastrowane; w ścianie południowej szerokie okno, w ścianie wschodniej pojedyncze okno.
W sieni odsłonięte stropy belkowe - belki ze skośnie fazowanymi krawędziami; W głębi wysoki piec z ażurowymi secesyjnymi drzwiczkami. W izbie frontowej po południowej stronie sieni stiukowa dekoracja sufitu w kształcie profilowanej rarny i piec kaflowy ze zwieńczeniem. W izbie kuchennej odsłonięty strop belkowy: belki ze skośnie fazowanymi krawędziami, powała z płycin pomiędzy mijającymi się deskami – krawędzie przysłonięte profilowanymi listwami. W salonie wysoki piec na ogzymsowanym cokole, zamknięty wysokim ornamentalnym zwieńczeniem z gzymsem, u dołu drzwiczki ażurowe secesyjne; podłoga z szerokich klepek układanych w jodełkę.
Obok budynku dworu znajduje się dawny „zbór” (później lamus) - to niewielki, piętrowy budynek na planie prostokąta, z wejściem ujętym w kamienny portal. Wejście do sklepionej kolebkowo piwnicy umieszczono z zewnątrz, parter nakryty jest sklepieniem kolebkowym. Piętro, nadbudowane w poł. XIX w., ma funkcje mieszkalne; dostęp do jego wnętrza możliwy jest po zewnętrznych drewnianych schodkach i nadwieszonym ganku. Do jego zewnętrznej ściany dostawiona została w końcu XIX w. murowana niewielka stajnia z wozownią; obecnie świeżo wyremontowana. (JB2025)
.

Park

Zespół dworski, składający się obecnie z dworu, parku i lamusa (zboru) z dobudówką dawnej stajni znajduje się w południowo-zachodniej części wsi. Dojazd do niego poprowadzony został od północy, z ulicy wiejskiej. Wokół dworu znajduje się park, obecnie w postaci reliktów parku krajobrazowego, później przekształconego i uzupełnionego o szpalery obrzeżne. Przed dworem widoczne są pozostałości paradnego, owalnego podjazdu, na środku którego stała „altana” z drzew wysadzonych w koło. Całe założenie dworskie otaczały i otaczają mniejsze i większe zbiorniki wodne powstałe na niewielkim strumieniu. Układ wodny pierwotny trudny jest do otworzenia, z pewnością odgrywał niegdyś ważną rolę jako przeszkoda wodna albo mokra fosa otaczająca dawny „zamek”. (JB2025)

Inne

Stajnia a obecnie remiza strażacka z końca XIX w.
Zbór ariański z XVI w., nr rej.: 335 z 3.12.1956 oraz 408 z 21.06.1967
Źródła:
Karta zabytku Anna Myślińska
Opracowanie Dariusza Kaliny
Park w Ludynii – opracowanie Ludmiły Flagorowskiej