Pszczyna

Stan obecny

W 1945r. Pałac pełnił funkcję szpitala polowego .
Od 1946r. W pałacu funkcjonuje Muzeum (Muzeum Zamkowe w Pszczynie Instytucja Kultury Samorządu Województwa Śląskiego)
a prace renowacyjne przywróciły w znacznej części stan obiektu z czasów Hochbergów .

Historia

W XI/XII wieku wzniesiono w Pszczynie strażnicę monitorującą szlak Ruś-Morawy - pełniącą później funkcję zamku myśliwskiego . W 2 ćw. XV w., w okresie panowania na ziemi pszczyńskiej Heleny Korybutówny, córki Dymitra, brata Władysława Jagiełły, na miejscu grodu wzniesiono gotycki zamek obronny, złożony z czworobocznego kompleksu obronnego, otoczonego od strony miasta dodatkowymi obwarowaniami w formie wału i fosy. Do dziś zachowały się gotyckie piwnice i baszta . Od 1480 r. ziemia pszczyńska znajdowała się pod panowaniem księcia cieszyńskiego, Kazimierza II, który w 1517 r. odsprzedał ją magnatowi węgierskiemu Aleksemu Turzo, co zakończyło okres panowania na tym terenie książąt piastowskich. Pszczyna stała się stolicą utworzonego wówczas Wolnego Państwa Stanowego. W 1548 r. Jan Turzo sprzedał włości pszczyńskie biskupowi wrocławskiemu Baltazarowi Promnitzowi, który przekazał je swoim spadkobiercom, panującym aż do 1765 roku. Promnitzowie w XVI wieku dokonali przebudowy w stylu renesansowym . Wybudowano wówczas m.in. skrzydło wschodnie oraz parawanowe skrzydło północne, do którego od strony dziedzińca wewnętrznego dobudowano trójkondygnacyjne, sklepione krużganki.
W XVII w. założenie zamkowe dwukrotnie uległo zniszczeniu w trakcie wojny trzydziestoletniej oraz wskutek wielkiego pożaru miasta w 1679 roku. W trakcie prowadzonej pod kierunkiem Consiliusa Miliusa odbudowy rezydencji w latach 1680-1689, wzniesiono m.in. nowe, parawanowe skrzydło północne i południowe z galeriami arkadowymi od strony dziedzińca oraz budynek tzw. Bramy Wybrańców.
W 1734 r. rozpoczęto barokową przebudowę zamku. W miejscu galerii północnej wzniesiono skrzydło z wieżą zegarową na osi, tworząc w ten sposób założenie pałacowe w typie francuskiego entre cour et jardin. Wskutek pożaru zamku w 1737 r. zniszczeniu uległy skrzydła północne i zachodnie. Odbudową zamku w latach 1738-1768 kierował architekt książęcy Christian Jähne z Żar, który po 1749 r. równolegle nadzorował odbudowę miasta po kolejnym wielkim pożarze.
Po przejęciu dóbr pszczyńskich w 1765 r. przez hrabiego Fryderyka Erdmanna Anhalt-Köthen, kontynuowano rozbudowę rezydencji. Nadbudowano wówczas pałac o kolejną kondygnację, w miejsce galerii arkadowych od strony dziedzińca wprowadzono zabudowane korytarze, sień wjazdową połączono z kondygnacjami na I piętrze za pomocą nowych schodów lustrzanych, a w skrzydle północnym od strony południowej utworzono oranżerię. Elewacje zewnętrzne zyskały płaszczyznowy, wertykalny wystrój architektoniczny, charakterystyczny dla baroku śląskiego, a całość trójskrzydłowej rezydencji przekryto dachami mansardowymi z lukarnami. Barokowa przebudowa zamku łączyła się ze zmianami otoczenia, tj. przebudową terenów parkowych. Nowy ogród łączył elementy barokowe z sentymentalnymi i neoklasycystycznymi, tworząc kompozycyjną całość podporządkowaną dominancie, czyli budowli zamkowej. Zamek za czasów książąt Anhalt przeżywał okres świetności. Ród Anhalt-Köthen władał włościami w Pszczynie do 1846/47 roku - kiedy to przejął je książe Jan Henryk X von Hochberg z Książa . Ród ten był właścicielem pszczyńskich włości do 1945r. Po przejęciu Pszczyny w 1847 r. przez hrabiowską rodzinę von Hochberg z Książa k. Wałbrzycha (od 1850 r. książęta von Pless), przystąpiono m.in. do założenia tarasów od strony północnej, zachodniej i wschodniej oraz utworzenia reprezentacyjnego podjazdu na dziedzińcu. W latach 1870-1876 z inicjatywy księcia Hansa Heinricha XI przeprowadzono ostatnią znaczącą przebudowę pałacu, rozwiązaną w stylu neobarokowym wg proj. Aleksandra Hipolita Destailleur. Rozbudowano wówczas skrzydło północne o trakt południowy, mieszczący reprezentacyjną, trójbiegową klatkę schodową oraz okazałą salę jadalną (salę lustrzaną), a także przekształcono amfiladę apartamentów z tzw. wielkim salonem i biblioteką w skrzydle północnym. Elewacje zewnętrzne zyskały neobarokowy wystrój architektoniczny, podkreślony dwubarwnym licowaniem wątkiem muru. Przekształceniami objęto również park, w którym poprzez spiętrzenie rzeki Pszczynki i cieków wodnych, spływających z Dzikiej Promenady i Starej Wsi, założenie zyskało dodatkowe, malownicze atuty widokowe. . Następnymi właścicielami zostali Hans Heinrich XV i jego małżonka Maria Teresa Oliwia Cornwallis-West (Daisy) . W czasie 1WŚ - w latach 1914-1917 zamek pszczyński odegrał znaczącą rolę, będąc cesarską Główną Kwaterą i siedzibą sztabu wojsk niemieckich. To właśnie w Pszczynie cesarz, szef sztabu gł. marszałek Paul von Hindenburg oraz szef sztabu wsch. generał Erich von Ludendorff podejmowali decyzje wojskowe zmieniające oblicze ówczesnej Europy. W 1916 r. opracowano tu Akt 5 listopada, a na początku 1917 r. podjęto decyzję o rozpoczęciu wojny podwodnej na Atlantyku, skutkiem czego Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę.
Po plebiscycie w roku 1922 Pszczynę włączono do odrodzonego Państwa Polskiego.
W 1936 r. powstała w parku nowa nekropolia. Znajdują się tam groby najmłodszego syna Daisy - hrabiego Bolko (ojca obecnego księcia von Pless) - i samego księcia Hansa Heinricha XV. W 1946 r. dzięki inicjatywie lokalnej społeczności w pałacu otwarto muzeum. (JB2025)

Opis

„Zespół zamkowo-parkowy usytuowany jest w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego zespołu staromiejskiego Pszczyny. W skład zespołu wchodzi usytuowany w północno-zachodniej pierzei rynku Budynek Warty (tzw. Brama Wybrańców), pałac zwany zamkiem, oficyna zamkowa, stajnie, wozownia i zabytkowy park krajobrazowy wraz z elementami małej architektury.
Pałac jest obiektem trójskrzydłowym, założonym na planie podkowy w typie francuskiego entre cour et jardin, trójkondygnacyjnym, krytym dachem mansardowym z lukarnami, z reprezentacyjnym skrzydłem środkowym zwróconym na północ, w kierunku parku, oraz skrzydłami bocznymi na południe, w kierunku rynku. Wieloosiowe elewacje pałacu charakteryzują się klarownymi, symetrycznymi podziałami na boniowaną strefą cokołową oraz partie wyższe, urozmaicone dwubarwnym licowaniem i artykułowane zdwojonymi pilastrami. Osie elewacji wschodniej, północnej i zachodniej akcentują trójosiowe ryzality, zwieńczone wypiętrzonymi, namiotowymi dachami. W ryzalicie północnym, od strony parku, mieści się portal główny, zaakcentowany balustradą z kartuszami herbowymi Hochbergów, z kolei portal w ryzalicie zachodnim ujęty jest figurami halabardników. Od strony północnej i zachodniej pałac otoczony jest tarasami, przechodzącymi na osi elewacji północnej w monumentalne założenie wejściowe zaakcentowane dwoma żeliwnymi lwami.
Układ wnętrz pałacu składa się przeważnie z jednego traktu pomieszczeń, skomunikowanych amfiladowo. Główne wejście do pałacu mieści się w skrzydle północnym, gdzie na osi północ-południe przebiega wykładana drewnianą dębową kostką sień przejazdowa, skomunikowana z westybulem i paradną, trójkondygnacyjną klatką schodową krytą sklepieniem zwierciadlanym, z trójbiegowymi schodami prowadzącymi do galerii lustrzanej na I piętrze. Wnętrza na parterze kryte są sklepieniami krzyżowymi i kolebkowymi z lunetami, z kolei na piętrze - sufitami z fasetami. W pięciu neogotyckich pomieszczeniach na parterze skrzydła zachodniego mieszczą się odtworzone apartamenty cesarskie. W skrzydle północnym, od strony dziedzińca, na wysokości piano nobile ulokowana jest okazała, dwukondygnacyjna sala lustrzana (pierwotnie jadalna). Zachodnie skrzydło pierwszego piętra zajmują apartamenty prywatne pana i pani domu. Apartament księżnej Daisy von Pless składa się z salonu, sypialni, buduaru i łazienki, z kolei apartament księcia - z sypialni, pokoju pracy księcia, przedpokoju myśliwskiego oraz salonu, pełniącego kiedyś funkcję pokoju bilardowego. W skrzydle północnym mieści się biblioteka oraz połączony z nią salon wielki. Kolejne wnętrza zajmuje reprezentacyjny apartament gościnny. W pozostałych wnętrzach I piętra mieściła się dawniej kuchnia kawowa, dwa pokoje ze srebrami i podręczny magazyn na lampy. Na II piętrze znajdowała się galeria z kolekcją obrazów, grafik i rzeźb o tematyce animalistycznej i myśliwskiej, a także broni i trofeów zwierzęcych. Z galerii prowadzą drzwi do dawnych pokojów gościnnych, w których obecnie urządzono wystawy stałe. Pomieszczenia III piętra wykorzystywane były dawniej jako skład przedmiotów niezbędnych do funkcjonowania dworu książęcego oraz pokoje mieszkalne dla służby i gości. Najstarszą częścią zamku są piętnastowieczne piwnice, gdzie w pomieszczeniach skrzydła zachodniego prezentowana jest stała wystawa pt. „Zbrojownia”.”: (JB 2025)
.

Park

„Park zamkowy o charakterze krajobrazowego parku angielskiego, rozciąga się na przestrzeni 48 ha wzdłuż rzeki Pszczynki. Założenie cechują liczne otwarcia widokowe, przecięte taflami wody i zakończone akcentami w postaci budowli parkowych lub drzew, malownicze skupiska starodrzewu i krzewów, liczne rozlewiska i stawy z wysepkami oraz łukowatymi mostkami, otwarte łąki i samotne, rozłożyste drzewa, jak również malownicze aleje. Dwie najważniejsze, odchodzące promieniście od północnego podjazdu zamkowego, skierowane w kierunku północno-wschodnim i północno-zachodnim, otwierają się na cmentarz św. Jadwigi oraz w kierunku Dzikiej Promenady. Istotnymi akcentami są budowle parkowe: brama chińska, dom ogrodnika, kapliczki, pawilon herbaciarni na wyspie oraz wieża widokowa z piwnicą lodową. W północnej części parku znajduje się cmentarz książąt Anhaltów, a w zachodniej groby Hochbergów. Park zamkowy jest elementem rozległego założenia krajobrazowego, w skład którego wchodzi ponadto m.in. Park Dworcowy, Park Trzech Dębów („Dzika Promenada”) i zespół dworsko-parkowy Ludwikówka na terenie Pszczyny, dawne folwarki Kępa i Siedlec, nieistniejący zespół dworski Luisenhof ze stadniną koni, dawne ogrody, tzw. bażantarnie (m.in. zespół pałacowo-parkowy Bażantarnia w Porębie) czy pałacyk myśliwski Promnice (w Kobiórze), a także tereny lasów książęcych i stawy.” (JB2025)

Inne

Brama wjazdowa ?Warta? z XVII w., nr rej.: 536/65 z 7.02.1966
Oficyna z XIX w., nr rej.: 536/65 z 7.02.1966
Wozownia, XVIII-XX w., nr rej.: 536/65 z 7.02.1966

Zdjęcie z 2016r. jest autorstwa kolegi jabyrd, dodał Jerzy M. polskiezabytki.pl
źródła: zabytek.pl