Tuchomie

Stan obecny

Dwór – prawdopodobnie własność prywatna.
Zamek - zachowane piwnice, stan własności nieznany.

Historia

Dwór z pocz. XIX w.
Tuchomie to wieś, siedziba gminy, leżąca przy DW nr 20, w odległości 12,5 km na płd.-zachód od centrum Bytowa. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1315 r., kiedy to z Tuchomia pisał się niejaki Kazimierz (Chocimirus, Kotzmirus, etc), posiadacz ziemi tuchomskiej i zamku w Tuchomiu. W 1335 r. był sędzią polubownym w sprawie rycerza Racesława przeciwko opatowi z Oliwy, o jezioro Lupowskie. Był też świadkiem na akcie nadania Ottona, komtura słupskiego, dla Augusta Hermana – wsi Studzienice, w zamian za 4 włóki w ziemi samborskiej (w Sambii). Ponoć od jego imienia Krzyżacy nadali wsi nazwę Gotszmersztuchin. W 1345 r. Kazimierz nadał swoim sługom części majątku: Wisławowi – Ciemno (Zemno, Zemmem) a Henrykowi de Rosen – Modrzewo. W zamian zobowiązał ich do konnej służby w razie potrzeby. 40 lat później od Wartysława i Bogusława, książąt pomorskich, całą ziemię tuchomską dostali w zastaw za kwotę 3 tys. grzywien Krzyżacy. Ponoć to oni wybudowali we wsi pierwotny zamek. W 1400 r. wójt z Bytowa - Jakub von Rinach - nadał sołectwo w Tuchomiu i 4 włóki osadzone na prawie chełmińskim – swemu słudze imieniem Staneken. W XV w. we wsi wybudowano młyn oraz karczmę; regesta poborowe z 1437 r. podają, że od 40 włók czynszowych płacono po 10 skojców i 2 kury, ponadto we wsi było 12 włók pustych. Oprócz danin od młynarza i karczmarza wieś musiała oddać 22 grzywny i 10 skojców, plus w naturze kopę jaj, 16 kur i miód.
W 1. poł. XVII w. wieś stała się własnością Królestwa Polskiego, zas dobrami ziemskimi zarządzał sołtys. W 1658 r. oprócz sołtysa wymienia się 6 gburów (chłopów, ponadto 3 gospodarstwa stały puste), 2 zagrodników, młynarza i karczmarza. Inwentarz żywy stanowiły 2 konie, 22 woły, 14 krów i 2 jałowice. Przez kilka kolejnych lat zaszły niewielkie zmiany, do inwentarza doszły świnie, a jedno z gospodarstw chłopskich dostał pastor luterański, przybyły do nowo wybudowanego kościoła.
Pod koniec XIX w. wieś Koeniglich Gross Tuchen leżała w pow. bytowskim i należała do parafii Niezabyszewo; wznosił się tu kościół filialny p.w. świętego Michała, zbudowany w 1704 r. W kolejnych stuleciach majątek należał do Hohenzollernów i zarządzany był przez kolejnych dzierżawców. W 1885 r. wieś miała 953 ha ziemi, w tym 542 ha ziemi uprawnej, 172 ha łąk i 5 ha lasu. Było 58 domów i 123 dymy, w których mieszkało 553 ewangelików, 83 katolików oraz 6 żydów; ogółem 642 osoby. Z kolei majątek ziemski stanowił tzw. dobra rycerskie i nosił nazwę Adelich Gross Tuchen. Obejmował 370 ha, w tym 224 ha ziemi uprawnej i 50 ha łąk. Folwark główny miał 10 domów, 20 dymów i 379 mieszkańców ewangelików oraz 1 katolika; w liczbie tej 1 dom i 12 mieszkańców przypadało na folwark Aleksanderhof. Znajdowała się tam również fabryka sera i gorzelnia. Po podziale administracyjnym w okresie po wyzwoleniu Polski, Tuchomie i Tuchomko wyszły w woj. pomorskiego i znalazły się poza zasięgiem popularnych ksiąg adresowych, dlatego nie znamy nazwisk właścicieli dworu z okresu międzywojennego. Po 2. wojnie światowej na terenie zespołu dworskiego zaszły ogromne zmiany. Większość zabudowań wyburzono, a obecnie teren ten stanowią działki prywatne.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902
Księgi adresowe, różne, okres 1926-30
Geoportal
Mapy z serwisu Mapster:
13081 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 1869_(531)_Lubben_1919_UMK_processed.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Zespół dworski znajdował się w południowej części wsi. Dwór to budynek parterowy, z facjatą od strony ogrodu i z wysokim mansardowym dachem. Fasadą skierowany jest w kier. płn.-wschodnim, stanowiąc zarazem płd.-zachodnią pierzeję dawnego podwórza gospodarczego.

Park

Park dworski z poł. XIX w. o pow. ok. 2,3 ha. Park od południa i wschodu miesza się z rosnącym dookoła lasem.

Inne

We wsi liczne zabytki, m.in. 2 kościoły: par., pw. św. Michała Archanioła, XVII w./ 1905 oraz neogotycki z 1889 r., p.w. świętego Wojciecha
Dworzec kolejowy, pocz. XX w.
Szkoła, 1. poł. XX w.
Cmentarz ewangelicki, poł. XIX w.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011