Dołubowo

Stan obecny

Własność prywatna.Opuszczony. (2026)

Historia

Dołubowo pojawia się w źródłach około 1465 roku, kiedy powstały główne elementy przestrzenne miejscowości – dwór, kościół i wieś. 31 października 1465 roku Wit Łyczko, sędzia brański, właściciel Dołubowa ufundował w tej miejscowości kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Miłosierdzia oraz św. Piotra i Pawła. 24 czerwca 1495 roku Wit już prawdopodobnie nie żył, bo urząd ten sprawował kto inny. 20 maja 1498 r. na stanowisku sędziego brańskiego wymieniany jest Jan Steczka, zwanego Cybulka. 22 lutego 1501 roku w Wilnie Aleksander Jagiellończyk potwierdził Janowi Steczce z rodu Talwoszów, staroście drohickiemu, dziedziczne posiadanie wsi w powiecie bielskim: Dołubowo, Chrościanka, Widźgowo, Filipy i Wierzbowo, które otrzymał on na podstawie prawa bliższości do Doroty Dołubowskiej, swojej ciotki, wdowy po Wicie. Dorota Łyczkowa już po śmierci męża ufundowała 12 maja 1535 r. w Dołubowie altarię św. Leonarda, uposażając ją w 3 włóki ziemi w każdym polu. Wzbogaciła ponadto plebana w ogród, karczmę i łąkę zwaną Mokrzec, nad rzeką Silną oraz w staw rybny i 20 florenów na wino. Jan Steczkowicz-Dołubowski vel Steczko, zwany Cybulka był starostą drohickim (w latach 1501-1508) i marszałkiem nadwornym litewskim (od 18 listopada 1520 r. do 7 marca 1541 roku).
W 1527 r. dokonano sądowego odgraniczenia dóbr Rudka należących do Zofii Korczewskiej 1o voto Hlebowiczowej, 2o voto Albertowej, z majętnością Dołubowo Jana Steczki-Dołubowskiego. Jan Steczkowicz z Dołubowa zapisał w testamencie różne dobra, jakie posiadał w Wielkim Księstwie Litewskim królowej Bonie. W 1528 roku Zygmunt I nadał swej żonie królowej Bonie „na wieczność” położone w dzierżawie brańskiej dobra Dołubowo wraz z siołami: Widźgowo, Chrościanka i Filipy. Jako właściciel Dołubowa Jan Steczko figurował jeszcze w 1529 r., 1532, 1537 i 1538 roku (zm. przed 1542 rokiem) Za jego czasów rozmierzono siedzibę dworską i skomponowano kwaterowy ogród, w którym dwie proste osie dzieliły przestrzeń na zapewne 4 kwatery, przy czym dwie z kwater zajęte były przez stawy o regularnych kształtach.
Do realizacji testamentu królewskiego na rzecz Bony nie doszło. Nastąpił natomiast podział majętności pomiędzy Maciejem Rospondem z Jabłonowa a Janem Niecieckim, dziedzicem na Niecieczy, Werowie i Dołubowie. Jak określono w akcie z 4 maja 1546 roku, dobra te na Jana Niecieckiego „prawem naturalnym spadły”, bo najwidoczniej łączyły go z Janem Steczką więzy rodzinne. Maciej Rospond, syn Hieronima, wraz z synem Mikołajem i wnukiem Maciejem podarowali dobra Dołubowo Janowi Harynkowi. Również Jan Nieciecki zastawił temuż swoją część Dołubowa na 2 lata za 560 kop groszy.
Jan Harynek z Mianowa, podkomorzy łomżyński, ożeniony był z Małgorzatą Wąsowską. Po śmierci Jana Harynka (przed 1569 rokiem) prawa do dóbr dołubowskich odziedziczył jego syn Adam Harynek, który 14 maja 1569 roku złożył przysięgę w Drohiczynie na wierność Królowi i Koronie Polskiej. Adam Harynek, wzmiankowany jako właściciel Dołubowa w 1576 i 1580 roku nie dokonywał w układzie założenia większych zmian. Nie żył już w roku 1591, gdyż jego synowie Jakub i Andrzej, dziedzice na Dołubowie, zawarli wówczas w Brańsku układ dotyczący spadku. Dołubowo przeszło na własność Anny z Oborskich, wdowy po Hieronimie Harynku (zmarły około 1599 roku), żonie Piotra Odrzywolskiego. W latach 1623-1624 Dołubowo było w rękach Hieronima z Obór Oborskiego. Jego żona Halszka z Ostromęczyna Niemierzanka Oborska 20 lipca 1635 roku w spisanym wówczas testamencie określona została jako dziedziczka na Dołubowie, Chrościance i Smolugach. Hieronim z Obór Oborski nie żył już od 6 lutego 1644 roku, a jego syn Wojciech spełniał wolę testamentową ojca. W 1653 roku i 25 lipca 1656 roku jako właściciele Dołubowa wzmiankowani byli Jakub Oborski i jego żona Elżbieta, córka Krzysztofa Chrząstowskiego.
Córka Oborskich Anna wyszła przed 25 lipca 1661 roku za mąż za Arnolfa Łagunę (od 1660 roku chorążego zakroczymskiego). Był on też towarzyszem pancernym i elektorem królów: Jana Kazimierza (z ziemi ciechanowskiej), Michała Korybuta (z ziemi drohickiej), Jana III (z województwa podlaskiego). Wyjednał on też w 1662 roku dla Dołubowa przywilej na cotygodniowe niedzielne targi i 3 jarmarki w roku (w odpust św. Piotra i Pawła, w święto Matki Boskiej Gromnicznej i w Niedzielę Palmową). W roku 1661 rezydował on w Dołubowie. W 1669 roku Anna z Oborskich przekazała majątek Dołubowo Łagunom. Arnolf Łaguna jako właściciel Dołubowa odnotowany został jeszcze w 1676 roku
Córka Arnolfa Łaguny i Aleksandry Jarzynianki – Zofia spisała intercyzę ślubną z Maciejem Marcjanem Ładowskim, metrykantem koronnym. W 1681 roku Aleksandra, wdowa po Arnolfie Łagunie, ówczesna żona Aleksandra Łuszczewskiego dała Janowi Tobiaszowi Brzozowskiemu, wojskiemu podlaskiemu (w latach 1677 – 1703) i bratu jego żony Józefowi Janowi Łyczce, cześnikowi podlaskiemu (w latach 1683-1703), synowi Mikołaja i Zofii z Oborskich część Dołubowa. 13 marca 1688 roku Jan III nadał „miastu Dołobów w ziemi drohickiej” dodatkowy jarmark. Odbiorcami przywileju królewskiego byli Jan Tobiasz Brzozowski, wojski podlaski i Józef Jan Łyczko, cześnik podlaski.
Już w 1686 roku, a więc równocześnie z Janem Tobiaszem Brzozowskim i Józefem Janem Łyczką, dziedzicem Dołubowa i Smoluch tytułował się Mikołaj Henryk z Dąbrowicy Firlej, kanonik katedralny krakowski. W 1688 r. współwłaściciele scedowali na niego swe prawa. Było to najwidoczniej spowodowane zadłużeniem majętności.
Później Dołubowo przeszło na własność Orzeszków. Dwie siostry Orzeszkówny podzieliły w 1719 roku pomiędzy siebie schedę po rodzicach – Łucja, żona Władysława Markowskiego i Joanna, żona Michała Karwowskiego, cześnika bielskiego (w latach 1713-1744). Podział dóbr pociągnął też pewnie rozdzielenie założenia dworsko-ogrodowego. 8 czerwca 1713 roku . Michał Karwowski otrzymał od Jana Klemensa Branickiego i jego matki Scholastyki dzierżawę starostwa bielskiego za sumę 17 tys. złotych. Dzierżawa trwała do 1721 roku.
Dzieci Władysława Markowskiego (ur. w 1663, zm. w 1748 roku) i Łucji Orzeszkówny w 1748 roku podzieliły między siebie dobra matki. W 1753 roku dział Markowskich należał do braci: Józefa, sędziego ziemskiego bielskiego (w latach 1751-1765), Antoniego, sędziego mielnickiego i Franciszka (ur. w 1727 r., zm. w 1806 roku) Markowskich, a drugi dział do Stanisława Karwowskiego, skarbnika i regenta bielskiego. W 1778 roku notowane były działy: Franciszka Markowskiego, podczaszego wyszogrodzkiego, Michała Dołubowskiego i Stanisława Karwowskiego, stolnika bielskiego (w latach 1770-1779), starosty augustowskiego i narewskiego. W 1790 r. jako właściciel Dołubowa podawany był Andrzej Karwowski, kapitan wojsk koronnych.
3 lipca 1801 r. Prusacy wystawili majątek na licytację – zapewne części należące do Karwowskich. Nabyli je Pieńkowscy. Część druga aż do 1830 roku była nadal własnością Markowskich.
W II połowie XIX wieku całe Dołubowo stało się własnością rodziny Pieńkowskich – Jana (wzmiankowany w 1886 i w 1890 roku) – majątek liczył wtedy 1433,3 ha ziemi -, Dominika (zm. przed 5 lipca 1890 roku), Kajetana Ludwika (zm. w 1905 roku). Ten ostatni, absolwent uniwersytetu w Dorpacie, komisarz w Powstaniu Styczniowym na powiat bielski, ożeniony był z Wiktorią Władyczańską, również uczestniczką postania, która zmarła w dworze dołubowskim 9 czerwca 1894 roku. Oboje zostali w ramach represji popowstaniowych zesłani na Sybir, skąd wrócili po ośmiu latach dzięki staraniom Michała Pieńkowskiego, brata Kajetana Ludwika, stacjonującego w Petersburgu oficera carskiej artylerii. On też przyczynił się do tego, że dołubowski majątek nie uległ konfiskacie, a nałożono nań tylko kontrybucję.
W końcu XIX wieku dwór tętnił życiem i przyjmowano tu wielu gości. Przyszło tu na świat sześcioro dzieci Wiktorii i Kajetana Ludwika Pieńkowskich, z których Ignacy Pieńkowski (ur. w 1877 roku, zm. w 1948 roku) zasłynął jako malarz. Malował m.in. pejzaże podlaskie. Objął na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych katedrę po Leonie Wyczółkowskim.
W 1907 r. Saturnin Klemens Wiktor Pieńkowski, syn Kajetana Ludwika, sprzedał majątek Dołubowo Stanisławowi Jakubowi Łowickiemu, który w 1912 roku wzniósł tu drewniany dwór, zwrócony do stawu gankiem ze stopniami. Był on właścicielem Dołubowa do 1939 r., a majątek borykał się w okresie międzywojennym z dużymi trudnościami finansowymi (liczył wówczas 668 ha gruntów). Kompozycja przestrzenna nie uległa większym przeobrażeniom do 1939 r.. Natomiast w czasie II wojny światowej część zabudowy uległa zniszczeniu, a drzewostan przetrzebiono. Synowie Stanisława Jakuba i Marii z Czarkowskich - Stanisław junior i Władysław Łowiccy - znaleźli się we wrześniu 1939 roku w 42. Pułku Piechoty w Białymstoku, z którym wyruszyli na front i który doznał kilku porażek w bitwach z Niemcami i Rosjanami. Obaj bracia Łowiccy zostali wzięci do niewoli przez Sowietów i osadzeni w obozie jenieckim w Kozielsku, skąd trafili później do Katynia, gdzie zostali zamordowani w kwietniu 1940 roku. Ostatni właściciel został w 1939 r. zmuszony do opuszczenia dworu, więc wraz z żoną i córką Aleksandrą wyjechał do Białegostoku, a później do Turczyna, skąd powrócił w 1941 roku gdy Dołubowo przejęli Niemcy i pełnił funkcję administratora swojej dawnej własności. Zmarł nagle w tym samym roku w Dołubowie.
W 1944 roku majątek rozparcelowano, przy czym część zabudowań przypadła dawnej służbie dworskiej. Część ozdobną wraz z dworem przekazano wtedy szkole podstawowej, funkcjonującej tu jeszcze w 1995 r., która w latach 60. XX w. wyremontowała dwór, ale w jego pobliżu wzniosła sanitariaty, śmietnik i budynek inwentarski, a w ogrodzie urządziła boiska i miejsca rekreacji. Po parcelacji zniszczone zostały sady, a także większość zabudowań części gospodarczej, z których pozostały spichlerz i część dawnej stajni.
11 sierpnia 1998 roku spadkobiercy Stanisława Jakuba Łowickiego – Maria Łowicka-Kołtan i Jan Łowicki odkupili od gminy opuszczony przez szkołę (przeniesioną do nowego budynku wybudowanego w Dołubowie) dwór wraz z resztą parku o powierzchni 3,47 ha z zamiarem odtworzenia założenia, lecz na zamiarze tylko się skończyło. W 2007 r. dołubowski dwór zmienił właściciela (stał się nim Jan Moczulski), Dziś dwór w dalszym ciągu niszczeje, podobnie jak i resztki dworskiego parku (JB2026)

Opis

Dwór w Dołubowie położony jest w północnej części wsi po wschodniej stronie drogi. Budynek położony w otoczeniu częściowo zachowanego parku. Przed jego frontem usytuowane są dwa stawy. Budynek w stosunku do drogi położony kalenicowo, zwrócony frontem na zachód. Budynek drewniany, o konstrukcji zrębowej częściowo słupowej, kryty dwuspadowym dachem. Wzniesiony na podmurówce zbudowanej z cegieł. Podmurówka ocementowana. Budynek podpiwniczony. Ściany zbudowane z belek ostrokrawężnych. Elewacje w całości oszalowane profilowanymi deskami, deski szalunku w układzie poziomym. Ganek- drewniana przybudówka konstrukcji słupowej, oszalowana i zaopatrzona w okna, w nadświetlach ganku szczeblinki w układzie rombowym. Narożniki obite deskami pionowo.
Budynek szerokofrontowy, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, symetryczny, parterowy; z facjatką położoną na osi. Podziały wewnętrzne pierwotne zatarte, obecne ściany działowe wydzielają szereg pomieszczeń przeznaczonych na klasy i pokoje dla nauczycieli;
Dach o konstrukcji stolcowej, krokwie dodatkowo wzmacniane zastrzałami. Dach dwuspadowy. Zarówno ganek jak i facjatka nakryte dwuspadowym dachem. Szczyty facjatki szalowane dekoracyjnie profilowanymi deskami w układzie jodełkowym, z wyciętym trójkątnym otworem strychowym. Szczyty północny i południowy budynku o szalunku w układzie poziomym w centrum ,a w górnej strefie jodełkowo, po bokach ukośnie. W szczytach znajdują się dwa okna dwuskrzydłowe, przeszklone oświetlające strych. We wnętrzach podłogi deskowe, malowane. Ściany tynkowane, malowane. Powały drewniane. W sieni strop z listwowanych desek, schody z balustradą z profilowanymi tralkami.
Z ganku do sieni prowadza drzwi dwuskrzydłowe, płycinowe, podwójne. Po bokach okna doświetlające sień oraz nadświetle. Pomiędzy poszczególnymi pomieszczeniami drzwi płycinowe, dwuskrzydłowe i '1-skrzydłowe.
Okna w kształcie prostokątnym., o 3 skrzydłach z górną kwaterą uchylną, ujęte w opaski z profilowanych desek. W elewacjach bocznych drzwi 2-skrzydłowe, płycinowe z nadświetlem. (JB2026)

Park

W pierwszej połowie XVI wieku gdy właścicielem był Jan Steczko rozmierzono siedzibę dworską i skomponowano kwaterowy ogród, w którym dwie proste osie dzieliły przestrzeń na zapewne 4 kwatery, przy czym dwie z kwater zajęte były przez stawy o regularnych kształtach. Gdy w 1676 roku właścicielem został Arnolf Łaguna przbudowano ogrody Dołubowa w duchu barokowym. Stawy ogrodowe, pełniące wówczas rolę parterów wodnych otrzymały wtedy ozdobną oprawę boskietów i parterów kwiatowych. Kolejne zmiany nastąpiłu na przełomie XIX i XX wieku – postawiono nowe, murowane budynki gospodarcze, oczyszczono i przekształcono stawy, wytyczono nowe drogi spacerowe w ogrodzie, dokonano nowych nasadzeń a alejach i w szpalerach wokół ogrodu ozdobnego i sadów, m.in. zasadzono czterorzędową aleję kasztanowcowo-grabową przecinającą ogród dworski wzdłuż osi wybiegającej na kościół. Kompozycja przestrzenna nie uległa większym przeobrażeniom do 1939 r. (nadal istniały tu wypełnione sadem kwatery otoczone szpalerami i alejami). Natomiast w czasie II wojny światowej część zabudowy uległa zniszczeniu, a drzewostan przetrzebiono. W 1944 roku majątek rozparcelowano. . Część ozdobną wraz z dworem przekazano wtedy szkole podstawowej, funkcjonującej tu jeszcze w 1995 roku. Po parcelacji zniszczone zostały sady, a także większość zabudowań części gospodarczej, z których pozostały spichlerz i część dawnej stajni. Pozbawione opieki i pielęgnacji aleje i szpalery niszczały, stawy zarastały, za to w sąsiedztwie szkoły posadzono nowe krzewy ozdobne i drzewa, których układ nie miał nic wspólnego z dawną kompozycją. W części ozdobnej do lat 80. XX w. zachowały się: dwór z 1912 roku, czterorzędowa aleja, stare aleje i szpalery na granicach ogrodu, dwa stawy (dawne partery wodne), w tym jeden z wyspą. Wnętrza ogrodu zajęte były w tym czasie przez sady, boisko i warzywnik. Starodrzew obfitował w drzewa dziewiętnastowieczne, w tym kilka z nich pochodziło z I połowy XIX . Najcenniejszym drzewem obiektu był osiemnastowieczny jesion wyniosły o średnicy pnia 280 cm. Cały kompleks dworski był cenny widokowo, jednak został częściowo przesłonięty nowymi zagrodami chłopskimi. (JB2026)

Inne

Źródła
Karta Zabytku Małgorzata Litwin
Opracowanie Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
zdjęcia z1998 roku Joanna Kotyńska Stetkiewicz
zdjęcia z 1981 roku J. Krzyszkowski
zdjęcia 2025 Katarzyna Suchocka