Sikory

Stan obecny

Budynek nieużytkowany (2025)

Historia

Miejscowość Sikory powstała na przełomie XV i XVI w. i nosiła początkowo nazwę Nereśla-Sikory Położona była na skraju dóbr goniądzkich, w których skład wchodziła. W XVI wieku wyodrębniło się w tej miejscowości kilka działów ziemiańskich, których właściciele uzyskali niezależność po włączeniu dóbr goniądzkich do starostwa knyszyńskiego w 1571 roku. W II połowie XVII w. mamy do czynienia z dużym rozdrobnieniem działów własnościowych w Sikorach – w 1676 r. było tu już 10 właścicieli.
Po okresie rozdrobnienia własności Sikory stały się w II połowie XVIII wieku własnością Świerzbińskich. Jednemu z nich – Kazimierzowi (zm. w 1823 r.) można przypisać przebudowę założenia w końcu XVIII stulecia wraz z budową dworu.
w Sikorach.. Budynek nie jest zaznaczony na mapie z lat 1795-1800, być może zatem został wybudowany dopiero po 1800 roku. Na pewno powstał przed 1824 rokiem, z którego pochodzi dokładny opis inwentarzowy Wzniesiono wtedy drewniany dwór usytuowany szczytem do gościńca oraz budynki gospodarcze (2 spichlerze, siennik, stodołę, oborę, chlew) wokół dziedzińca położonego na zachód od dworu. Parterowy dwór o rzucie prostokąta stał na kamiennej podmurówce, był podpiwniczony, o dachu naczółkowym krytym dachówką, z dwoma kominami i gankiem na dwóch słupach od strony dziedzińca (krytym tarcicami), na który prowadziły schodki z drewnianą balustradą.
Jak wynika z inwentarza w tym czasie scalono w jednym ręku wszystkie działy majątkowe w Sikorach, a powierzchnia majątku była większa od pierwotnego nadziału.
W połowie XIX wieku dobra Sikory przeszły (drogą zapewne transakcji rodzinnych) w ręce Dyżewskich. Już od 1859 roku w księgach chrztów kościoła parafialnego w Kalinówce Kościelnej pojawiają się zapisy dzieci Zofii Świerzbińskiej i Michała Dyżewskiego urodzonych w Sikorach: w 1859 roku – syn Leon Edward; w 1861 roku – Antoni Władysław; w 1867 roku – córka Stanisława. Antoni Władysław, według informacji uzyskanej od mieszkańców wsi związanych z majątkiem, zaginął w Rosji. Leon Edward Dyżewski w latach 80. XIX stulecia ożenił się z Jadwigą Bajkowską, z którą miał troje dzieci: Stefanię, Amelię i Michała. Powiązany był interesami handlowymi z Odessą i tam też zakończył życie. W Sikorach mieszkała siostra Leona – Stanisława. Po wybuchu rewolucji w Rosji do Sikor powróciła żona Leona Dyżewskiego – Jadwiga z córką Stefanią. W 1920 roku po śmierci Stanisławy do Sikor wróciła z Rewla (ZSRR) siostra Jadwigi Dyżewskiej – Zofia Jeżewska z mężem Bronisławem, którego w 1930 roku odnotowano jako właściciela majątku. W 1944 roku należały one już Jadwigi Dyżewskiej, która zamieszkiwała tu do lat 50. XX wieku. Dyżewscy nie dokonali większych zmian w układzie kompozycji założenia. Dobudowali jedynie kilka budynków gospodarskich – na początku XX w. i w okresie międzywojennym na północny-zachód od dworu stały: kuźnia, stodoły i obory ustawione w jednym ciągu. Po 1914 r. obok kuźni zbudowano czworak (rozebrany po 1944 roku)
W 1939 r. przeprowadzono parcelację majątku, z którego utworzono dwa kołchozy, a we dworze umieszczono siedzibę NWD. W 1941 r. majątek przejęła administracja niemiecka i administrował nim niejaki Dzieszko zamieszkujący we dworze razem z jego właścicielami. Po 1944 r. majątek upaństwowiono. We dworze do lat 50. XX w. mieszkała Jadwiga Dyżewska z córką Stefanią, która po wyjściu za mąż za Zygmunta Paczyńskiego opuściła Sikory. Ostatnia właścicielka tych dóbr, Jadwiga Dyżewska, zmarła w latach 50., a dwór i teren dawnego założenia przejął Państwowy Funduszu Ziemi. Po 1945 roku we dworze przeprowadzono kompleksowy remont przystosowujący budynek do pełnienia funkcji szkoły podstawowej, która działała tam jeszcze w latach 80. XX wieku (na terenie dawnego sadu powstało m.in. boisko szkolne). Rozebrano ganek i wymurowano frontowe schody, wymieniono: pokrycie dachowe na eternitowe, piece kaflowe, deski podłogowe, a fundamenty wzmocniono betonem. Zmieniono w niewielkim stopniu układ wnętrza dobudowując ściankę działową w kuchni i wydzielając z niej dwa pomieszczenia m.in. kancelarię. Wycięto kilka wewnętrznych otworów drzwiowych. W latach 1957-1958 wymieniono podwaliny. Kolejny duży remont odbył się w latach 70. Wówczas m.in. dostawiono przybudówkę do elewacji tylnej, wstawiono okna w półszczytach i zmieniono szalunek oraz częściowo stolarkę okienną i drzwiową wewnętrzną, położono tynki wewnętrzne na trzcinie. Obecnie dwór jest nieużytkowany. (Jarosław Bochyński 2025)
.

Opis

Dwór usytuowany w północno-wschodniej części wsi, na stoku nieznacznego wzniesienia, w otoczeniu pozostałości zniszczonego parku. Przed frontem dworu znajdował się podjazd, obecnie niemal całkowicie zatarty; dalej ku południowi staw, częściowo osuszony, zarośnięty i zaniedbany; ze starszego drzewostanu zachowało się kilka drzew. Na północ od dworu był niewielki dziedziniec gospodarczy. Dwór zwrócony frontem ku południowi. Drewniany, konstrukcji zrębowej, o ścianach szalowanych, na wysokim podmurowaniu kamiennym, wyrównującym spadek terenu. Parterowy, z piwnicą pod 1/5 budynku, po stronie wschodniej, dostępnej zejściem zamykanym klapą drewnianą. Piwnica obejmuje dwa pomieszczenia sklepione kolebkowo.
Układ wnętrza trójtraktowy, symetryczny. Pośrodku obszerna, głęboka sień, w której klatka schodowa na poddasze; w jej przedłużeniu dwa niewielkie pomieszczenia; po bokach sieni po trzy pomieszczenia identycznej wielkości i układu; z nich narożne od północy znacznie mniejsze od pozostałych. Sień posiada dwa okna usytuowane po bokach wejścia głównego. Pomieszczenia narożne oświetlone czterema oknami, po dwa w ścianie frontowej i po dwa w ścianach bocznych. Pomieszczenia drugiego traktu z dwoma oknami w ścianach bocznych, pomieszczenia narożne od tyłu z dwoma oknami, po jednym w ścianie pn. i po jednym w ścianach bocznych. Pomieszczenia w przedłużeniu sieni posiadają po jednym oknie w ścianie północnej. Z jednego z tych pomieszczeń wyjście na podwórko, poprzez przybudówkę dostawioną do elewacji tylnej. Pomieszczenia komunikujące się między sobą drzwiami o stolarce płycinowej, przeważnie jednoskrzydłowymi; wejścia z sieni do pierwszej od frontu pary pomieszczeń szerokie, w ciesielskich framugach, w nich stare drzwi płycinowej. Niektóre drzwi z zachowanymi ozdobnymi zawiasami kowalskimi. Wewnątrz sufity i podłogi z desek. Piece kaflowe nowsze; po bokach sieni dwa trzony kominowe, murowane zcegły; do nich podłączone kanały dymne, częściowo leżące. Elewacje: frontowe siedmioosiowa, z wejściem pośrodku, dostępnym kamiennymi, obetonowanymi schodami; wejście w prostym, szerokim obramieniu ciesielskim, z drzwiami dwuskrzydłowymi, płycinowymi; elewacje boczne pięcioosiowe; elewacja tylna pięcioosiowa, przy jej części środkowej niewielka czworoboczna przybudówka przedsionka. Okna, prostokątne, w obramieniach opaskowych; pierwotne ze stolarka ościeżnicową, sześciokwaterową; okna nowsze niejednolite, przeważnie ze stolarką trójkwaterową, w górnej części uchylną. W półszczytach okna szerokie; trójdzielne, nowsze; szalunek półszczytów ozdobny: w środkowej części poziomy, po bokach skośny. Więźba dachowa krokwiowo-jętkowa ze stolacami; kalenica wsparta na siedmiu kozłach. Dach naczółkowy, wysoki, Nad przybudówką przedsionka od pn. pulpitowy. Rynny i rury spustowe blaszane. (JB2025)
.

Park

Dawny ogród dworski – regularny, użytkowy z towarzyszącymi nasadzeniami ozdobnymi, powstały w końcu XVIII wieku na miejscu siedziby dworskiej istniejącej od XVI wieku. Powstał zapewne w obrębie działu należącego w 1581 r. do Józefa Wołłowicza, wojewodzica smoleńskiego, a w 1635 r, do Stefana Wojny. W końcu XVIII wieku założono ogrody otaczające dwór, przy czym bezpośrednio do dworu przylegał ogród warzywny (w którym też obok dworu stała lodownia), zaś większy od niego ogród owocowy o powierzchni około 1 ha oddzielony był od dworu szpalerem i browarem usytuowanym nad sadzawką, obok którego stała też wołownia. W tym ogrodzie owocowym rosło w 1825 r.: 47 grusz rodzajnych, 108 grusz nierodzajnych, 29 jabłoni rodzajnych, 95 jabłoni nierodzajnych, 27 śliw węgierek rodzajnych i 73 śliw nierodzajnych. Po zniszczeniu browaru sadzawka, z racji bliskiego sąsiedztwa dziedzińca gospodarczego służyła do pojenia bydła. Wokół ogrodów i zabudowań istniały drewniane ogrodzenia. Poza tym, po granicach ogrodów oraz na granicy dziedzińców i przy drodze z Wasiek do wsi Dudki posadzono szpalery drzew ozdobnych. Rosły tam lipy drobnolistne, kasztanowce białe i klony. Nieco później wykopano sadzawkę rybną zamykającą ogród owocowy od południa (istniejącą już w 1824 r.). Do 1939 r. osiemnastowieczny układ siedziby dworskiej nie uległ zasadniczym zmianom. Wzniesiono jedynie kilka nowych budynków gospodarczych, a rozebrano wszystkie starsze (osiemnastowieczne), zlikwidowano sadzawkę rybną, ponadto ogrody, w których na początku XX w. dokonywano nowych nasadzeń (gdyż stare drzewa wypadały), uległy zaniedbaniu. Kompozycja zajmująca w szczytowym okresie rozwoju powierzchnię około 3,5 ha, została jednak prawie całkowicie zniszczona podczas II wojny światowej i po II wojnie, najpierw wskutek braku opieki, a następnie w wyniku parcelacji, którą przeprowadzono w 1939 roku. Na terenie założenia dworskiego utworzono dwa kołchozy, a we dworze znalazł swoją siedzibę NKWD. Po 1944 r. majątek upaństwowiono. W latach 50. XX wieku dwór i teren dawnego założenia przejął Państwowy Funduszu Ziemi. Następnie w budynku dworu umieszczono szkołę podstawową, która funkcjonowała tam jeszcze w latach 80. XX wieku użytkując część terenu dawnego założenia (gdzie m.in. powstało boisko szkolne). Do tego czasu pozostała część założenia została albo zajęta pod uprawy rolnicze, albo zabudowana. Oprócz dworu przetrwały tylko szczątki nasadzeń szpalerowych wokół ogrodu oraz sadzawka. Rosło tu w tym czasie 26 gatunków drzew i krzewów. Z dawnych szpalerów zachowały się nieliczne stare drzewa sadzone w końcu XIX w. lub na początku wieku XX oraz 4 najstarsze drzewa obiektu – 2 lipy, klon i kasztanowiec, pochodzące z początku XIX w. i rosnące przed dworem, skrytym dziś pomiędzy zabudowaniami wsi - zabudowania wsi w ciągu wieków przybliżały się coraz bardziej do siedziby dworskiej. (Jarosław Bochyński 2025)