Stare Kupiski

Historia

Kupiski to wieś i dobra leżące w okresie staropolskim w ziemi łomżyńskiej na Mazowszu. W latach 1795- 1807 należały do Prus, następnie przez osiem lat były w Księstwie Warszawskim i od 1815 roku w Królestwie Polskim, w województwie augustowskim, w powiecie łomżyńskim. Po reformie administracyjnej od I867 roku w guberni i powiecie Łomża, gminie Kupiski. W okresie międzywojennym i PRL w województwie białostockim, powiecie łomżyńskim. Od reformy 1973-1915 w województwie łomżyńskim, gminie Łomża. Obecnie województwo podlaskie. Wieś Kupiski wzmiankowana już była w 1380 roku jako wieś książęca. Należała do łomżyńskiego kompleksu dóbr książąt mazowieckich. Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku Kupiski wraz z całym starostwem łomżyńskim stały się królewszczyzną. Kupiski w tym okresie były rezydencja (jedną z wielu/)starostów łomżyńskich, głównie z uwagi na bardzo dogodne położenie o milę od Łomży, przy ważnym lokalnie trakcie do Nowogrodu i dalej do Prus. Według lustracji województwa mazowieckiego z 1565 roku wskazuje że wieś ma włók 42,5 i 13 kmieci, przy wsi jest młyn i staw. Folwark przy tej wsi miał 71/2 włoki, czyli 123,75 ha. W folwarku prowadzono hodowlę, było tu 40 szt, bydła, 44 szt. owiec, jagniąt i kóz, 50 gęsi, 30 kur, 23 świnie.
W 1729 roku Kupiski stały się siedzibą dzierżawców leśnictwa kupiskiego, które obejmowało puszczańską część starostwa łomżyńskiego. W czasach pruskich zaś Kupiski zostały wcielone do ekonomi nowogrodzkiej, która miała na swym obszarze głównie tereny leśne.
Od 1815 roku dawne królewszczyzny przemianowano na dobra narodowe, choć utrzymano wprowadzoną przez Prusaków strukturę dóbr, czyli podział na ekonomie. Kupiski rozwijają się stosunkowo pomyślnie, osiągając w 1827 roku liczbę 427 mieszkańców-i 64 domów.
W 1845 roku Kupiski razem z dobrami miastkowiskimi złożyły się na majorat, który otrzymał rosyjski książę Iwan Szachowski. W skład kupiskiej części dóbr Szachowskiego wchodziły: folwarki w Kupiskach, Mątwicy i Łomżycy oraz wsie czynszowe: Bożenica, Jednaczewo, Kupiski, część Łomżycy, Kraska i Szablak. Od 186o roku miało miejsce przechodzenie wsi z pańszczyzny na oczynszowanie Wtedy o kilümetr za dotychczasową wsią Kupiski powstaje wieś nazwana Kupiski Nowe, zasiedlona przez oczynszowanych włościan z dóbr kupiskich. Dla odróżnienia wieś Kupiski (i majątek) zostaje nazwany Kupiskami Starymi. W 1876 roku w Kupiskach mieszkało 402 mieszkańców w 92 domach. Ziemi ornej i łąk było 409 mórg oraz 2032 mórg lasu i 575 mórg wycinków. Po uwłaszczeniu włościanie uzyskali aż 2209 mórg gruntów ornych i łąk. Funkcjonowała tu gorzelnia, którą następnie przerobiono na browar. W 1887 roku majorat Kupiski księcia Szachowskiego liczył 2010 mórg, Było w nim 13 domów z 30 mężczyznami i 22 kobietami. Po Iwanie Szachowskim dobra przejął jego syn Aleksiej. Majątkami administrowali dzierżawcy. Po I wojnie światowej dobra te wróciły pod zarząd państwowy. Administratorem Kupisk został w okresie międzywojennym Henryk Uszycki. Część majątku tuż po odzyskaniu niepodległości w latach 19I9-1920 została rozparcelowana. Jednak jeszcze w I929 r. M. Uszycki administrował 768 ha ziemi. W jednym z domów mieszkalnych służby folwarcznej urządzono szkołę powszechną, a następnie szkołę rolniczą. W innym zaś urządzono internat dla uczniów szkoły rolniczej latach 30. XX wieku dokończono parcelacji, bowiem po IIWŚ przejęto 31 stycznia I945 roku jedynie 50 ha ziemi. Struktura tej ziemi przedstawiała się następujące: 21 ha ziemi ornej, 3.5 ha łąki, 2 ha pastwisk, 1 ha ogrodów, 1I ha sadu, 1 ha pod zabudowaniami, 0,5 ha wody. Niemal w komplecie zachowały się budynki dworskie, dlatego wyłączono ten majątek z dalszej parcelacji i utworzono tu Zakład Hodowlany podległy PGR w Marianowie. (Jarosław Bochyński 2025)

Opis

Założenie dworsko-ogrodowe w Kupiskach Starych zlokalizowane było na południe od traktu Łomża-Nowogród. Mowa tu o dziewiętnastowiecznej lokalizacji, bowiem dawna rezydencja starościńska znajdowała się w innym miejscu. Od traktu na południowy zachód odchodziła szeroka aleja dojazdowa wysadzona obustronnie lipami i kasztanowcami. Po minięciu domów dla służby; najdalej na północ wysuniętych budowli dworskich, krzyżowała się z drogą do zabudowań powstałych po rozparcelowaniu majątku. Dalej zmierzała ku dworowi, przed którym urządzony był owalny podjazd (między nim a dużą sadzawką). Dwór usytuowany był na skraju niewielkiego wyniesienia terenu, po zachodniej stronie drogi dojazdowej. wybudowany został na przełomie XIX i XX wieku, bezstylowy, z cegły, tynkowany.
Wielokrotnie przebudowywany. Generalny remont około 1956 roku Potem aż do lat 80. XX wieku liczne prace przeróbkowe. Wymiana podłóg, stropów, stolarki. Zwrócony jest fasadą na północ. Wzniesiony z cegły na fundamentach ceglanych z zastosowaniem kamienia polnego, tynkowany. W piwnicy sklepienie kolebkowe, w tym częściowo spłaszczone oraz kolebkowe z lunetami. Na parterze strop Kleina, na poddaszu belkowy z podsufitką. Więźba dachowa oszalowana, zapewne stolcowa, o połaciach pokrytych eternitem falistym. W piwnicy ubita ziemia. Na parterze i poddaszu podłogi deskowe. Schody do piwnicy ceglane, do dworu betonowe nowe, na poddasze drewniane zabiegowe z drewnianą poręczą i balustradą listwową. Drzwi wszystkie nowe ramowe-płycinowe; główne dwuskrzydłowe, pozostałe jednoskrzydłowe. Okna nowe ościeżnicowe podwójne, na parterze 2-dzielne, 2-po-ziomowe, asymetryczne, na poddaszu 2- i 5-dzielne.
Budynek na planie prostokąta /ok.1:2/ z silnie przebudowanym układem wnętrz wskazującym jednak na układ dwóch traktów wzdłóżnych. Na osi traktu przedniego prostokątna sień mieszcząca schody na poddasze. Od zachodu między traktami korytarz. Od wschodu mała przybudówka mieszcząca wejście do piwnicy oraz wyżej do mieszkania. Od zachodu całkiem nowa przybudówka z suporeksu.
Budynek parterowy, na wysokim cokole ukrywającym w 2/3 od wsch. piwnice. Przykryty dachem dwuspadowym, naczółkowym z nowymi facjatami przykrytymi daszkami pulpitowymi. Poddasze mieszkalne. Obie przybudówki małe przykryte spłaszczonymi dachami pulpitowymi.
Elewacje gładkie, północna i wschodnia o narożach ujętych lizenami. Fasada rozczłonowana regularnie prostokątnymi oknami, 9-osiowa. Drzwi główna flankowane parą wąskich okien w małym kwadratowym zagłębieniu, całość w nieznacznym pozornym ryzalicie. Pozostałe elewacje o nieregularnym, przebudowanym układzie okien. Gzyms uproszczony, na elewacjach szczytowych poziomy pas oddzielający parter od szczytu.
Prostota architektury wynikała stąd, że nie miała to być rezydencja właściciela, lecz dom mieszkalny administratora, Stąd tez wynikło usytuowanie go blisko drogi i zabudowań gospodarczych. Otoczenie dworu miało charakter parku. Obniżenie terenu między dworem a czworakami wykorzystano do urządzenia sadzawki na wysokości dworu oraz 3 stawów na wysokości zabudowań gospodarczych. Inna sadzawka w kształcie fasoli mieściła się na południowy zachód od dworu. Teren ten wysadzony był drzewami ozdobnymi i krzewami. Zabudowania gospodarcze zajmowały wielką przestrzeń głównie po wschodniej stronie drogi dojazdowej, Teren był ogrodzony, w ostatnim czasie przed II WŚ z palików i drutu. Na podwórze wjeżdżało się przez bramę obok ,spichlerza. Przy bramie była strózówka. Za nią był wspomniany spichlerz pochodzący z czasów tuz po nadaniu Kupisk Szachowskiemu (ok. poł. XIX w.). Na wysokości dworu zlokalizowane były stajnia i wozownia.e. Dalej na wschód rozległy budynek dworskiej obory. Mieszkania służby dworskiej znajdowały się w północnej części założenia, po obu stronach drogi dojazdowej - były to dwa ośmioraki murowane z czerwonej cegły z charakterystycznymi facjatami oraz czworak Sporo przekształceń przypada na okres międzywojenny, kiedy najpierw w dworze funkcjonowała szkoła powszechna, a następnie przekształcone ją na szkołę rolnicza. W jednym z ośmioraków urządzono internat, a zabudowania gospodarcze służyły gospodarstwu szkolnemu. Po II WŚ szkołę rolniczą zlikwidowano, natomiast założono dużą tuczarnię trzody chlewnej. W międzyczasie wycięto niemal całkowicie zabytkowy drzewostan parku. W dworze urządzono biuro gospodarstwa i mieszkania dla pracowników. Rozebrano domy dawnej służby po zachodniej stronie drogi dojazdowej. W pozostałym ośmioraku zamieszkały rodziny-pracowników. Teren dawnego założenia został wysadzony różnymi gatunkami topoli, które zajęły miejsce dawnych lip i kasztanowców, wykopano też 3 stawy na północ od zabudowań gospodarczych. Znacznie rozszerzono podwórze gospodarcze wygrodzone murem betonowym. Dobudowano ok. dziesięciu wielkich i mniejszych obiektów hodowlanych i magazynowych. (Jarosław Bochyński 2025)

Park

Ze starego założenia parkowego pozostały w latach 90. XX wieku trzy lipy drobnolistne (JB 2025)