Niewodnica Nargilewska

Stan obecny

Własność prywatna . Ruina.

Historia

Pierwsze wzmianki o Niewodnicy Nargilewskiej pochodzą z pierwszej połowy XVI wieku. Od tego czasu zmieniali się jej właściciele.
Pierwotnie dwór w Niewodnicy Nargelewszczyźnie był centrum średniozamożnych dóbr szlacheckich, które w końcu XV lub na początku XVI wieku należały do Macieja Chłoniewskiego, a następnie do jego córki, a w 1528 r. do jej męża Stanisława Brzoski, dziedzica pobliskiego majątku Niewodnica Brzoszczyńska. Po tym ostatnim Niewodnicę Nargelewszczyznę odziedziczył jego syn Tomasz (wzmiankowany w 1563 i 1566 roku), ożeniony z Jadwigą z Pienickich.
Dwór w Nargelewszczyźnie był jednym z kilku powstałych w dolinie Niewodnicy i noszących miano Niewodnic. Funkcjonowały bowiem także dwory w Niewodnicy Lewickich, Niewodnicy Koryckich, Niewodnicy Brzoszczyńskiej i w Niewodnicy Zalesie, utożsamianej niekiedy w źródłach z Nargelewszczyzną. Później powstał także osobny dział Niewodnicy Kościelnej należącej do dóbr zabłudowskich Radziwiłłów, zwany Niewodnicą Nargilewską.
Coraz większe rozdrobnienie dóbr i nieścisłości nazewnicze w źródłach historycznych utrudniają rekonstrukcję historii i przemian opisywanego tu założenia. W 1568 r. odnotowany został w źródłach Franciszek, syn Piotra z Sokół jako dziedzic majątku Niewodnica Zalesie. W 1595 roku wzmiankowana była w Niewodnicy Małgorzata, córka Stanisława Brzoski, żona Franciszka Sokołowskiego. W 1625 roku występuje jako właściciel Nargelewszczyzny Tomasz Makowski z Makowa (właściciel dóbr Sokoły). W 1635 r. wymienianych jest kilku właścicieli – Jan Brzosko, Wojciech syn Piotra, Balcer Łazewski, Wojciech Brzosko, Felicjan Brzozowski i Anna Kisielnicka. W 1644 r. wymieniono Achillesa Mokrzeckiego, dziedziczkę m.in. Niewodnicy Nargelewszczyzny i Niewodnicy Zalesie, Barbarę, córkę Marcina Kobylińskiego oraz Jana Raykowskiego z synem Andrzejem właścicieli Niewodnicy Zalesie.
W 1676 r. we dworze Naregilewskim mieszkał pan Misiewicz, właściciel Niewodnicy Brzoszczyńskiej i Zalesia, z małżonką Barbarą z Orzeszków i córką. W 1697 roku jako właściciele Niewodnicy Zalesie wymieniani są Jan, syn Bartłomieja Kobylińskiego i Marianna Baykowska, córka Andrzeja Baykowskiego.
W XVIII wieku Niewodnica Nargilewska przeszła na własność rodziny Kruszewskich. W końcu XVIII w. należała do Ludwika Kruszewskiego (zmarł w 1823 r.), starosty wasilkowskiego, chorążego ziemi bielskiej (wzmiankowany w 1784 i 1811 roku).
Z powodu udziału Ignacego Kruszewskiego (syna Ludwika) w kampanii napoleońskiej majątek miał zostać skonfiskowany, jednak nie wiadomo czy do konfiskaty doszło, bo w 1818 roku nadal był własnością Kruszewskich. Przed 1828 r.okiem właścicielką Niewodnicy Nargilewskiej została Marianna (lub Marcjanna) Uziębłowa (wzmiankowana też w 1838 roku), która w 1852 roku sprzedała ten majątek Wiktorowi Wacławowi hr Starzeńskiemu (ur. w 1826 r., zm. w 1882 r.), marszałkowi szlachty guberni grodzieńskiej, ożenionemu z Aurorą Pauliną de Bezzi (zm. w 1875 r.). Niewodnica stała się wtedy jednym z folwarków dóbr strabelskich Starzeńskich. Jak większość dóbr Wiktora Starzeńskiego Niewodnica Nargilewska została po Powstaniu Styczniowym skonfiskowana i w 1872 roku nadana księżnej Aleksandrze Oboleńskiej, córce Dymitra. Po niej otrzymał te dobra Dymitr Wojekow, syn Mikołaja, od którego w 1890 roku zakupiła je Barbara Puchalska, córka Tichona.
W końcu XIX i na początku XX w. kompozycja założenia została przebudowana w duchu krajobrazowym. W 1906 r. na miejscu starego dworu wzniesiono nowy, murowany, neogotycki dwór
W 1912 r. Barbara Puchalska sprzedaje majątek za pośrednictwem Banku Rolnego majątek dwunastu rolnikom spod Bielska Podlaskiego, którzy mieli zamiar ulokować we dworze szkołę. Zamiaru tego jednak nie zrealizowali i już w okresie międzywojennym siedziba dworska ulegała postępującemu zniszczeniu. Po WŚ w dalszym ciągu jest własnością rolników indywidualnych. Zamieszkują oni budynek nie przeprowadzając w nim koniecznych remontów. W 1977 roku dwór był częściowo zamieszkały. Zniszczona była część dachu i część pomieszczeń we wnętrzu. Obecnie dwór znajduje się w ruinie , jest nieużytkowany. Jego właścicielami są osoby indywidualne. inne budynki dworskie rozebrano, wzniesiono natomiast wiele nowych (chłopskich). (JB2026)

Opis

Do czasu nabycia majątku przez Kruszewskich siedziba w Niewodnicy Nargelewszczyźnie była raczej skromna i dopiero w XVIII w. została przebudowana w duchu barokowym i rozbudowana. Powstał wtedy klarowny barokowy układ przestrzenny składający się z kilku kwater sąsiadujących od północy z trzema wykopanymi nad rzeką stawami. Centralną część kompozycji zajmował sztucznie uformowany taras, na którym stały zabudowania otaczające prostokątny dziedziniec. Pomiędzy drewnianym dworem wzniesionym na kamiennym fundamencie przy północnej pierzei tego dziedzińca, a środkowym stawem, znajdowała się prawdopodobnie ozdobna część ogrodu. Pozostałe kwatery ogrodu, oddzielone od siebie alejami rosnącymi przy drogach wybiegających na groble miedzy stawami, przeznaczono pod uprawy użytkowe. Z dworu rozciągał się daleki widok poprzez rzekę, a i sam dwór był dobrze widoczny z gościńca Bielsk Podlaski – Warszawa. Na osi dworu biegła aleja wiązowa łącząca założenie z drogą prowadzącą ze wsi do Juchnowca. Obok ogrodów istniał też młyn na rzece Niewodnicy. Całość kompozycji zajmowała obszar około 4 ha.
W końcu XIX i na początku XX w. kompozycja założenia została przebudowana w duchu krajobrazowym, jednak przebudowa ta nie zlikwidowała regularnych, barokowych podziałów przestrzennych. Pozostały proste drogi wybiegające na groble, stawy, taras, dziedziniec i aleja dojazdowa na głównej osi dworu. Przekomponowano natomiast ozdobne wnętrze ogrodowe opadające do środkowego stawu i dokonano nowych nasadzeń w rejonie kolistego podjazdu, który teraz zajął większość dziedzińca. W 1906 r. na miejscu starego dworu wzniesiono nowy, murowany, neogotycki dwór, który połączono drogami spacerowymi ze stawem i z rzeką, dokonując jednocześnie swobodnych nasadzeń ozdobnych wokół zachodniego stawu, co poszerzyło od tej strony krajobrazową część założenia. Wschodnią jego część zajmował sad.
Do tego czasu dwór został zrujnowany, a inne budynki dworskie rozebrano, wzniesiono natomiast wiele nowych (chłopskich). Stawy zarosły szuwarami, a otoczenie rzeki zarosły olsy. Zlikwidowano aleją dojazdową, a z ogrodów usunięto prawie wszystkie drzewa ozdobne. Oprócz ruin dworu do lat 80. XX w. przetrwały tylko gruzy innych budynków dworskich, fragmenty dróg dojazdowych, sztucznie usypany taras, sad uzupełniony nowymi nasadzeniami oraz zarośnięte trzy stawy. Nieliczne rosnące tu jeszcze stare drzewa ozdobne (wiąz, dwie lipy, jesion i wierzba) pochodziły z przełomu XIX i XX w. Poza tym rosło tu kilka drzew sadzonych przed 1939 r., a w centralnej części dawnego założenia rosło kilka grup starych lilaków.
Dwór to budynek murowany z cegły, tynkowany, 1-kondygnacjowy, z użytkowym poddaszem, podpiwniczony, na kamienno-ceglanym cokole. Pierwotna więźba dachowa nie zachowana, krokwiowa. Strop drewniany, belkowy. W piwnicach sklepienia kolebkowe z lunetami. Poszycie dachu z dachówki ceramicznej. Dach wysoki dwuspadowy, nad ryzalitem i facjatą - dachy dwuspadowe. W sieni schody drewniane, na belkach policzkowych, 2-biegowe, łamane, z podestem i tralkową balustradą. Stolarka okienna i drzwiowa - drewniana. Ganek i taras - betonowe. Budynek na planie prostokąta, z ryzalitem od południa, o ściętych narożnikach. Bryła prostopadłościenna, nakryta wysokim dachem 2-spadowym.
Wnętrze - układ 2-traktowy z sienią i kwadratowy salon na osi. (JB2026)

Park

Ogród dworski – regularny, barokowy, powstały w XVIII w. na miejscu wcześniejszej siedziby dworskiej, ze śladami krajobrazowych przekształceń dokonanych na przełomie XIX i XX w.

Inne

Źródła:
Karta zabytku E. Narolewska, M. Pawluczuk
www.ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
Zdjęcie 2024 Magda MoDent