Grabowo

Stan obecny

Dwór pełni funkcję centrum edukacyjno-szkoleniowego z salą konferencyjną, Izbą Pamięci oraz małym kinem (2026)

Historia

Pierwsza wzmianka o Grabowie pochodzi z 1425 roku. Założycielem osady był prawdopodobnie Jan ze Strzegocina, który ufundował tu około 1440 roku kościół p.w. św. Jana Chrzciciela. W XVI wieku właścicielami byli Grabowscy-Ławscy herbu Pomian, W wieku XVII Grabowo posiadali Gutowscy i Doliwa. W roku 1695 majątek Grabowo i Sulimy kupił podkanclerzy litewski Stanisław Antoni Szczuka, w ramach tworzenia rozległych dóbr na ziemiach swoich przodków. Utworzył tu tzw. dobra szczuczyńskie (od siedziby - miasta Szczuczyn), które w końcu XVII wieku składały się z 1 miasta, 14 wsi, pól po 6 wsiach i części 9 wsi, licząc razem około 15 000 mórg nowopolskich. Częścią tych dóbr było Grabowo z Sulimami. Stanisław Antoni Szczuka zmarł w 1710 roku, a w trzydzieści lat po jego śmierci, dobra szczuczyńskie odziedziczyła jego wnuczka Marianna Kątska, która wniosła je domowi Potockich, wychodząc za mąż za Eustachego Potockiego. Po ich śmierci, w 1770 roku, dobra szczuczyńskie przeszły na ich syna Jana, który nie zdołał ich utrzymać i zaczął je rozprzedawać. W 1784 roku Jan Potocki sprzedał Grabowo wraz z Sulimami i Grabowskim, skarbnikowi wiskiemu Bernardowi Wadze. Wagowie posiadali Grabowo niemal cały wiek XIX i byli właściwymi twórcami całego założenia dworsko-fo1warcznego. Synami Bernarda i Agaty z Gutowskich Wagów byli słynni przyrodnicy i pedagodzy Antoni i Jakub, najmłodszy Feliks, około 1830 roku, został właścicielem dóbr. Najprawdopodobniej pod jego zarządem, ( w 2 połowie XIX wieku), powstało założenie, które w dużej części dotrwało do chwili obecnej. W końcu XIX wieku Grabowo-Sulimy przeszło na ręce Marii i Zygmunta Sokołowskich. Był to wtedy majątek dobrze zagospodarowany i świetnie prosperujący, W 1880 roku mieszkało tu 400 osób. W końcu XIX wieku cały majątek Grabowo-Sulimy i część wsi Grabowskie, miał 1575 mórg ziemi, w tym 954 ziemi ornej i ogrodniczej, 14 mórg pastwisk i łąk, 444 lasów. Na terenie majątku było 15 budynków murowanych i 15 drewnianych, w tym nowoczesna owczarnia. Poza tym były to dobra uprzemysłowione, funkcjonowała gorzelnia, a niedaleko dworu wykopane duże stawy rybne. Inwestycją z okresu międzywojennego była altana na wyspie w parku z 1925 r. W tym okresie także folwark wyspecjalizował się w hodowli koni remontowych, a także krów, świń zarodowych i ryb. Sokołowscy byli właścicielami Grabowa do 1939 roku.
W czasie II wojny światowej majątek nie uległ większym zniszczeniom - jedynie w walkach 1945 roku uszkodzona poprzez wybuch została gorzelnia i dwór.
W chwili przejęcia przez państwo polskie, 8 lutego 1945 roku , majątek Grabowo-Sulimy miał 494 ha ziemi, bez asów, w tym 280 ha ziemi ornej, 35 ha łąk i pastwisk, 4 ha sadów i ogrodów, 30 ha stawów rybnych i 8 budynków mieszkalnych. Wszystkie budynki gospodarcze, poza gorzelnią, były w stanie dobrym. Powstał tu Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej. W okresie powojennym, zaraz po 1945 r. przeprowadzono remont gorzelni i dworu.W obrębie dawnego podwórza gospodarcze-folwarcznego i poza nim, wzniesiono kilka nowych obiektów. W części dawnego parku także wzniesiono nowe obiekty, na terenie sadów osiedle mieszkaniowe dla pracowników POHZ. Drewniane domy kolonii mieszkaniowej rozebrano, na fundamentach pięciu czworaków wybudowano nowe domy, Zrezygnowano z prowadzenia hodowli ryb i zasypano stawy. Rewaloryzację parku przeprowadzono w roku 1978, wzniesiono wtedy drewniany, niewielki amfiteatr na wyspie w pobliżu altany. W latach 70. wzniesiono wiatę na traktory w części pd-zach, poza podwórzem i poważnie przebudowano magazyn na surowce dla gorzelni, wzniesiono też silosy z eternitu , przy stodole we wnętrzu podwórza. W latach 80. we wnętrzu podwórza wzniesiono dużą wiatę na kombajny i maszyny rolnicze, W tym czasie także wybudowano cielętnik. Później majątek ziemski Grabowo został sprywatyzowany i powstał tu Ośrodek Hodowli Zarodowej sp. z o.o. W 1993 r. przeprowadzono kapitalny remont oficyny adaptując ją na mleczarnię.
Gdy dwór przeszedł w ręce samorządu, tenże na remont zabytkowego dworku otrzymał w marcu 2017 roku ponad 155 tys. złotych z programu ochrony zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wkład własny gminy wynosił 55 tys. złotych. Do 2018 udało się m.in. wymienić pokrycie dachu, przebudować kominy oraz wykonać izolację piwnic i fundamentów budynku. W ramach drugiego etapu prac wymieniano została stolarka okienna i przebudowani wejścia. Udało się tez wykonać instalację odgromową i odbudować taras od strony parku. W 2023 roku samorząd podpisał umowę na gruntowny remont dworu. Prace renowacyjne zakończono, dzięki czemu dwór pełni funkcję centrum edukacyjno-szkoleniowego z salą konferencyjną, Izbą Pamięci oraz małym kinem (2026). Park także został zrewaloryzowany (JB2026)

Opis

Dawny majątek ziemski Grabowo położony jest na północnym Mazowszu, oddalony około 55 km na północ od Łomży i 18 km na pd-zach od Szczuczyna. Usytuowany jest przy bocznej drodze odchodzącej w Dobrzycy od szosy Łomża-Suwałki, przez Grabowo do Kolna. Grabowo leży na Wysoczyźnie Kolneńskiej, nad rzeką Dobrzycą, W miejscu gdzie wpada ona do rzeki Skrody,
Na zespół dworsko-folwarczny w Grabowie składały się następujące elementy:
1. Zespół dworsko-parkowy
2. Podwórze gospodarcze-folwarczne
3. Kolonia mieszkaniowa
Kompozycja zespołu jest zwarta, geometryczna. Zespół dworsko-parkowy i podwórze gospodarcze-folwarczne obejmują teren zbliżony kształtem do wydłużonego prostokąta, ograniczoną od północy korytem rzeki Dobrzycy, od południa szosą Dobrzyca - Kolno, od wschodu odchodzącą od szosy drogą na północ do Golanek i Przyborowa. Granica zachodnia zespołu pierwotnie oparta była o rzekę Skrodę. Kolonia mieszkaniowa położona była w pewnym oddaleniu, w części północnej założenia, za rzeką Dobrzyca, wzdłuż drogi, prowadzącej w kierunku z Grabowa do Starych Gut. Oś kompozycji zespołu dworsko-folwarcznego przebiega na linii głównej drogi dojazdowej do dworu, która prostopadle odchodzi od drogi wiejskiej, będąc granicą wschodnią zespołu, i która jest przedłużeniem w linii prostej drogi wiodącej do kościoła parafialnego, Prostokąt, który mieści założenie dworsko-parkowe i podwórze gospodarcze-folwarczne, dzieli się na osi wschód - zachód, na dwie części, (m.in. podział ten tworzy droga dojazdowa do dworu), na część północną, którą obejmuje zespół dworsko-parkowy i część południową, którą zajmuje podwórze gospodarczo-folwarczne. Dwór, oddzielony niewielkim podjazdem, pierwotnie sprzężony był kompozycyjnie osią wiidokową z podwórzem, na linii północ - południe, znakomicie był widoczny z ganku spichlerza w narożu pd-wsch podwórza.. Z podjazdu do dworu droga łukiem prowadziła na podwórze, z bramą przy magazynie spirytusu, ale główny wjazd na podwórze gospodarcze-folwarczne usytuowany był w jego narożu południowo-zachodnim. Dwór usytuowany jest w środkowej części całego założenia, na skraju terenu parku. Jest murowany, założony na planie prostokąta, parterowy z dwukondygnacyjnymi alkierzami na narożach, przekryty dachami dwuspadowymi. Park zachował się częściowo, na terenie sadów i ogrodów ozdobnych jest dziś nowa zabudowa. Dość dobrze zachowana jeszcze w latach 90. XX wieku byłaczęść obejmująca naroże pn-wsch założenia, z czworokątnym stawem i także czworokątną wyspą po środku, Od strony południowej wyspy, nieopodal dworu, przerzucony jest mostek metalowej konstrukcji, na betonowych filarach, z deskowym podestem Na środku wyspy usytuowana jest murowana altana, na planie koła, z kopułowym daszkiem wspartym na siedmiu kolumnach, z czterema ciągami betonowych schodków, Altana wzniesiona była w 1925 roku, z tego czasu pochodzi również osiem świerków posadzonych wokół altany. Układ dawnych alejek w parku uległ zatarciu. Wśród drzewostanu częściowo zachowany jest starodrzew, przeważają w nim świerki, graby pospolite, kasztanowce białe, topole kanadyjskie i olchy czarne, Do drzew pomnikowych należy sosna wejmutka rosnąca na podjeździe przed dworem, Przy wschodniej granicy parku usytuowany był dom ogrodnika wraz z budynkiem gospodarczym.
Zabudowanie podwórza gospodarczo-folwąrcznego zgrupowane były na planie zbliżonym do czworokąta, wokół dużego dziedzińca w kształcie litery "L". Od strony północnej, gdzie w niewielkiej odległości usytuowany jest dwór, położone były dwa budynki oficyn, założone na planie prostokąta, usytuowane prostopadle względem siebie, Między dworem, a oficynami współcześnie wzniesiono dom mieszkalny, który poważnie zakłóca pierwotną kompozycję. Naroże północno-zachodnie podwórza tworzy kompleks budynków gorzelni, Gorzelnia, usytuowana w samym narożu, założona jest na planie litery "L". Od jej strony wschodniej, przy bramie wjazdowej na podwórze od strony dworu usytuowany jest budynek magazynu spirytusu. Za gorzelnią, od strony zachodniej położony jest magazyn na surowce i niewielki budynek tzw. lamus, Do południowej ściany gorzelni przylegał szczytowo, budynek mieszczący oborę pracowniczą. Prostopadle do budynku gorzelni z oborą, położony jest długi, murowany budynek, w którym od wschodu mieści się dwukondygnacyjny, przekryty dwuspadowo, z gankiem na metalowych kolumienkach od północy, magazyn zbożowe-paszowy, Natomiast od zachodu jednokondygnacyjny budynek mieszczący pierwotnie kuźnię i stelmacharnię. Ostatnim budynkiem w ścianie zachodniej podwórza jest niewielki, parterowy budynek magazynowy, W narożu pd-zach podwórza gosp.-folwarczego usytuowana jest główna brama wjazdowa na podwórze. Mieści się w murze ogrodzeniowym dobudowanym do naroża pd-zach, budynku magazynowego i naroża pn-zach stodoły, Przejazd zamknięty dwuspadowo, wrota pierwotnie drewniane, zamknięte były odcinkowo, współcześnie zamienione na wrota metalowe, ażurowe. Mur ogrodzeniowy ciągnie się jeszcze odcinek przy pn-zach stronie przejazdu do bramy. Scianę południową podwórza tworzył kompleks trzech budynków przylegających do siebie szczytowymi ścianami. Są to dwie murowane stodoły i spichlerz we wschodnim skraju, Wszystkie te budynki są murowane, tynkowane, z rozczłonkowanymi szerokimi lizenami elewacjami, przekryte dwuspadowo. Przy ścianie szczytowej stodoły od zachodu, dostawiona jest niewielka przybudówka, przekryta dwuspadowym daszkiem mieszczące wejście do piwnicy, usytuowanej pod częścią stodoły. Szczyt zachodni ozdobiony jest na osi dwiema, półkoliście zamkniętymi blendami i wywietrznikami w kształcie krzyża. W ścianie wschodniej podwórza gospodarczo-folwarcznego położone są trzy budynki inwentarskie, Prostopadle do spichlerza, zamykającego ścianę południową, usytuowany jest budynek stajni, murowany, jednokondygnacyjny, przykryty dwuspadowo, z niewielką wystawką od frontu. Prostopadle do stajni, przylegając do jej ściany szczytowej usytuowana jest duża obora, murowana, przykryta dwuspadowo z wystawkami w połaci dachowej od frontu.. Prostopadle do niej, zamykając ścianę wschodnią podwórza, usytuowany jest duży budynek, na planie wydłużonego prostokąta, mieszczący pierwotnie stajnię. Współcześnie w obrębie podwórza gospodarcza-folwarcznego wzniesiono kilka nowych obiektów.
Dawna kolonia mieszkaniowa zespołu dworsko-folwarcznego w Grabowie nie istnieje, ale jej rozplanowanie ukazuje mapa z 1942 r., (według danych z 1918,1927 i 1929 r,), tworzyła ją dziesięć drewnianych czworaków wraz z budynkami gospodarczymi, pochodzącymi prawdopodobnie z 4 ćwierci XIX wieku. Na fundamentach pięciu czworaków wzniesiono współcześnie murowane domy mieszkalne. (JB2026)

Park

Park krajobrazowy z alejami kasztanowymi. W parku na wyspie altana.

Inne

Liczne zabudowania gospodarcze.
Źródła:
Karta zabytku Teresa Krzyżanowska
Karta zabytku Małgorzata Jackiewicz-Garniec
kolno.naszemiasto.pl