Dybła

Stan obecny

Obecnie jest to prywatny, zamieszkany budynek, otoczony murem.

Historia

Ziemie nad rzeką Dybła, nad którą powstał majątek ziemski i wieś o tej samej nazwie, skolonizowane zostały w latach 70. XV wieku. Dobra te otrzymał z rąk książąt mazowieckich- Janusza i Kazimierza III - Jan z Lipy. Potomkowie Jana przybrali nazwisko Gumowskich. Po 1581 roku Dybła przeszła w ręce rodziny Żmijewskich, którzy władali majątkiem do połowy XIX wieku. W drugiej połowie XVIII wieku właścicielem był Wojciech Żmijewski, po nim na przełomie XVIII i XIX wieku, jego syn Jakub. W owym czasie istniały dwie linie Żmijewskich - wymienieni wyżej bogatsi właściciele folwarku i zubożali włościanie Z pierwszej linii wywodzą się: Jan (zmarły w 1809 roku), Piotr (wspomniany w aktach notarialnych z 1808 roku) i Konstanty (wymieniony w źródłach w 1848 roku). Z zachowanego spisu inwentarza, powstałego tuz po śmierci Jana, wiadomo że folwark składał się z drewnianych budynków: dworu, stodoły ze spichrzem, obory i pięciu chlewików. Ziemię oszacowano na 4000 złp. Cały majątek zaś wart był 5000 złp. W 1827 roku folwark liczył 1046 mórg powierzchni całkowitej, z tego: 400 mórg zajmowały ziemie orne i ogrody, 114 mórg łąki, 32 morgi pastwiska, 471 mórg lasy, 28 mórg nieużytki. Obok wspomnianego folwarku zamożnych Żmijewskich istniało na początku XIX wieku drugie gospodarstwo należący do linii włościańskiej. Majątek trwały obu dóbr, (podany w spisie z 1827 roku łącznie) składał się z 7 budynków murowanych i 20 drewnianych, wieś liczyła 52 mieszkańców. Jakub Żmijewski posiadał ponadto młyn w Mareczkach dzierżawiony w tym czasie przez Gotliba i Mariannę Danielczyków i dwie karczmy (w Modzelach i w Stawiannem). Po śmierci w 1830 roku Jakuba Żmijewskiego żonatego z Teresą z Wagów (córką właściciela dóbr Grabowo), głównymi spadkobiercami majątku zostali ich synowie: Józef i Feliks, Dobra oszacowano na 50000 zł, z czego trzecia część tej kwoty przypadła Mariannie, siostrze wymienionych. Feliks Żmijewski próbował scalić, rozdrobnioną w ciągu wieków, majętność w Dybłach nabywając w 1849 roku za sumę 135 rubli nieruchomość ziemską od Rozalii ze Żmijewskich Bagieńskiej. Feliks zmarł w 1870 roku, po nim dziedziczyli folwark jego synowie: Henryk i Dominik. Ten pierwszy jeszcze za życia ojca, jeszcze nie wydzieloną swoją część spadkową sprzedał bratu. Od około188O roku majętność w Dybłach należy do Władysława Bzury, zaś bezpośredni zarząd sprawuje nad nią brat właściciela- Kajetan. W listopadzie 1885 roku wybucha w folwarku pożar, który trawi zabudowania dworskie- stajnię krytą słomą, murowany magazyn zbożowy kryty także słomą i drewniany chlew kryty deskami. W 1887 roku dokonano szacunku budynków mieszkalnych do celów ubezpieczeniowych. Dzięki temu wiadomo, że w majątku istniał dwór (wart 1000 ówczesnych rubli), dwa budynki robotników najemnych (warte po 150 rubli), czworak (oceniany na 620 rubli), dom dla służby dworskiej (60 rubli) i dom leśniczego (800 rubli). Prawdopodobnie w latach 90. XIX wieku dobra nabyła Henryka Piotrowska, która w 1908 roku odsprzedała je następnie za kwotę 44 000 rubli Wacławowi Gąsowskiemu. Kolejnym właścicielem był Henryk Hoffman zakupując gospodarstwo 18.06.1920 roku (liczyło wtedy 554 morgi) za 715 tys. marek polskich. W 1921 roku za sumę 10,5 mln. marek polskich Dybła wraz z Boczkami i Świdrowem przechodzą w ręce małżeństwa Zygmunta (urzędnika państwowego z Suwałk) i Magdaleny Kmita. W latach 20. w ramach reformy rolnej, zamierzano majątek rozparcelować. Proces ten jednak nie doszedł do skutku, sprzedano okolicznym rolnikom zaledwie kilkadziesiąt hektarów. Tuż przed II WŚ folwark nabył sławny polski konstruktor samolotów Edward Janke. Majątek liczył wtedy 207 ha, z tego: 95,7 ha przypadało na grunty orne, 9 ha zajmowały łąki, 9 ha pastwiska i 88,3 ha lasy. W czasie wojny majątek został przejęty przez administrację niemiecką i znacznie zdewastowany. Wycięto w tym czasie znaczne połacie lasów. Po zakończeniu II WŚ na podstawie dekretu o reformie rolnej majątek został przez władze PRL rozparcelowany. Służba folwarczna otrzymała 48,7 ha, rodziny bezrolne 13,6 ha, inne nadziały od 2 ha do 5 ha. W sumie rozparcelowano 113,7 ha. Pozostałą część- lasy i 11,5 ha ziemi przejęło, powstałe na tej bazie leśnictwo.
Układ przestrzenny założenia kształtował się przez wiele stuleci. Wiadomo, że w XVIII wieku istniał w Dyble dwór, który na początku XIX wieku określono w źródłach historycznych jako stary. Duży wpływ na ewolucję układu miały wielokrotne pożary, a w szczególności z roku 1849 i 1885. Po pożarze z 1849 r. zmianie uległo otoczenie dworu. Początkowo dwór zwrócony był frontem na wschód, gdzie prawdopodobnie znajdowała się część zabudowań gospodarczych. Po pożarze, który zapewne zniszczył te budynki, układ odwrócono- front dworu przesunięto na zachód a plac na którym stały wypalone budynki, zamieniono na ogród. Podobne wydarzenie Z 1885 roku, gdzie spaleniu uległa stajnia, spichlerz i niewielki chlew doprowadziły do wzniesienia tych obiektów w nowych
granicach. Sądzić należy, że w latach 90. XX wieku zakończono wieloletni cykl budowlany co oznaczało także zakończenie kształtowania się układu przestrzennego założenia dworsko-folwarcznego w Dybłach. Mapa archiwalna z lat 30. XX wieku pokazuje nam już w pełni ukształtowane części zespołu rozlokowane: rezydencjonalną, z dworem na północnym wschodzie; gospodarczą z podwórzem uformowanym na planie prostokąta, rozwiniętym na osi północny wschód-południowy zachód na południowym zachodzie, kolonię mieszkaniową na południowym wschodzie. Dwór pochodzący prawdopodobnie z końca XIX wieku, po 1945 roku wielokrotnie przebudowywany, wzniesiony z cegieł, tynkowany, z wystawką w elewacji tylnej, przykryty dachem naczółkowym; zniszczony w dużej części sad. Zabudowa gospodarcza w przeważającej części rozebrana lub zniszczona, istniejące budynki pochodzą prawdopodobnie z końca XIX wieku. Obiekty wielokrotnie były przebudowywane po 1945 roku, spichlerz zamieniony współcześnie na magazyn, pierwotnie dwukondygnacyjny, wykonany z cegły, na podmurówce z kamienia. Dom mieszkalny robotników folwarcznych ,,czworak" także przebudowany, pochodzi ż końca XIX lub początku XX wieku, wykonany z cegły pełnej, palonej, przykryty dachem dwuspadowym. (JB2026)

Opis

Zespół dworsko-folwarczny składał się z trzech funkcjonalnych części: rezydencjonalnej, gospodarczej i kolonii mieszkaniowej. Jako całość tworzł kompozycję geometryczną zwartą o cechach architektoniczno-krajobrazowych, zawartą w dwóch częściach, w ramach rozległego prostokąta rozwiniętego na linii północny zachód - południowy wschód i niedużego trapezu o podobnym przebiegu. Zespół jako całość miał dość jasno zarysowaną kompozycją architektoniczną uwzględniającą w zagospodarowaniu przestrzennym rzeźbę terenu. Część rezydencjonalna usytuowana na sporym wyniesieniu; część gospodarcza na przedłużeniu tego ostatniego fragmentu a powiązany z nią duży sad na skłonie wyniesienia obniżającego się aż do rzeki Dybła. Kolonia domów mieszkalnych zajmuje płaski teren nieco powyżej wymienionych. Część rezydencjonalna, usytuowana na północy i na północnym wschodzie, składała się z dworu i ogrodu, który przed fasadą miał charakter ogródka kwiatowego a za tylną elewacją ogrodu warzywnego. Wszystkie elementy tego fragmentu majątku tworzyły kompozycję geometryczną zwartą o cechach krajobrazowych rozlokowanych na powierzchni prostokąta.
Część gospodarcza obejmowała swoim zasięgiem blisko połowę założenia, przylegała od północy i zachodu bezpośrednio do części rezydencjonalnej. Złożona była z obiektów rozlokowanych wokół prostokątnego podwórza usytuowanego na południowo-zachodnim skraju zespołu i z dużego, podobnego kształtu, sadu na północy. Sad rozciągał się na całej długości obydwu wymienionych fragmentów zespołu.
Kolonia mieszkaniowa w kształcie zbliżonym do trapezu zajmuje południowo-wschodni fragment majątku, składała się z domu mieszkalnego ,,czworaka" , towarzyszącego jemu współczesnego budynku gospodarczego posadowionego na miejscu rozebranego po 1945 roku wcześniejszego obiektu o podobnym charakterze oraz z dwóch niedużych ogrodów rozlokowanych przy drodze Wierzbowo-Mareckie.
Część rezydencjonalna złożona z prostokątnego placu rozwiniętego na osi północny wschód - południowy zachód wzdłuż drogi Wierzbowo - Mareckie. W jego centrum ulokowany jest dwór zwrócony frontem na południowy zachód, w kierunku podwórza gospodarczego. Obszar pomiędzy podwórzem i dworem, stanowiący niegdyś nieduży dziedziniec. W jego wschodnim narożu, przy głównym trakcie zespołu stała niegdyś wozownia, po której pozostał pusty, nie zagospodarowany plac. Za tylną elewacją dworu był , podobnych do dziedzińca rozmiarów, ogród warzywny. Na wschodnim krańcu ogrodu, przy drodze Wierzbowo-Mareckie stała, związana funkcjonalnie a rezydencją, służbówka . Wnętrze urbanistyczne części rezydencjonalnej, niegdyś architektoniczno-krajobrazowe, po współcześnie dokonanych rozbiórkach towarzyszących dworowi obiektów (wozowni i słuzbówki-) nabrało cech krajobrazowych. Podłoga trawiasto-ziemna, płaska; dominantę, zarówno architektoniczną jak i funkcjonalną, stanowi dwór pochodzący prawdopodobnie z końca XIX wieku, wzniesiony z cegły, na podmurówce z kamienia, jednokondygnacyjny z poddaszem mieszkalnym, podpiwniczony, z gankiem na osi głównej, przykryty dachem naczółkowym, z wystawką w elewacji tylnej, o ubogim zdobnictwie - gzymsy wieńczące i międzykondygnacyjne.
Część gospodarcza składała się z prostokątnego podwórza o krótszych bokach ustawionych na linii północny wschód-południowy zachód, z zabudową w dwóch a pierwotnie w trzech pierzejach i z dużego, podobnego w kształcie sadu, na obszarze którego stała niegdyś drewniana altana położona w odległości około 20 m za północno-zachodnią elewacją dworu. Na terenie sadu, niedaleko rzeki istniał w okresie międzywojennym niewielki staw.
Kolonia domów mieszkalnych zajmujaca południowo-wschodni fragment majątku, składała się z domu mieszkalnego ,,czworaka“ (prawdopodobnie z końca XIX wieku - wielokrotnie przebudowywany, wzniesiony z cegły, na podmurówce z kamienia, jednokondygnacyjny, ze strychem gospodarczym, przykryty dachem dwuspadowym) usytuowanego pośrodku kwartału w kształcie zbliżonym do trapezu, któremu towarzyszy od południa współczesny budynek gospodarczy posadowiony na miejscu rozebranego po 1945 roku wcześniejszego budynku o podobnym charakterze. Od północy i zachodu otaczały czworak dwa ogrody przedzielone wąską drogą dojazdową. Ogrody rozlokowane przy drodze Wierzbowo-Mareckie. (JB 2026)

Inne

Źródła
Karta Zabytku Arkadiusz Jełowicki
Fotki z 1999 roku Arkadiusz Jełowicki