Dowiaciszki

Stan obecny

Własność prywatna , stopniowo popada w ruinę

Historia

Dostępne źródła nie pozwalają na ustalenie dokładnej daty powstania majątku w Dowiaciszkach. Prawdopodobnie został założony w końcu XVIII wieku. Wiadomo, że w pierwszej połowie XIX wieku istniał już dwór. Wcześniej w XVII wieku folwark Dziewiaciszki, należał do Kazimierza Łukasiewicza, który zastawił go za 1600 złotych polskich Janowi Pierwojszy. Wkrótce stał się własnością Pirwojszów, następnie Szulborskicb, Chreptowiczów, Kotarskich i Potockich. W latach 1795-1801 właścicielem był Michał Muczyński, który zbudował na obrzeżach dóbr osadę karczemną zw. Miohałówka. Na pocz.ątku XIX majątek należał do Franciszki z Peyczów 1-voto Lada, 2-voto Hoffmann. Być może to ona urządziła w pobliżu siedziby park krajobrazowy ze stawem. Po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku, (oddzieleniu uległy dobra Skarkiszki) folwark Dowiaciszki należał do Cezarego Ożarowskiego, który prawdopodobnie ok. 1880 roku zbudował tu drewniany dwór, z użytkowym poddaszem. Powstał on prawdopodobnie na miejscu starego dworu. W 1867 roku dobra Dowiaciszki i należąca do nich wieś Skarkíszki (wcześniejsza nazwa Katanaliszki) liczyły 127 mórg powierzchni całkowitej. Właścicielem dóbr w końcu XIX i na początku XX wieku był Leonard Borzecki. W 1908 roku majątek liczący około 180 ha nabyli Konarscy, od których z kolei w 1927 roku odkupił Stanisław Maksymilian Dąbrowski. Po śmierci tego ostatniego, dobra odziedziczył syn zmarłego właściciela Stanisław Longin Dąbrowski. W jego rękach majątek pozostawał do 1946 roku, kiedy to na skutek reformy rolnej przejęły go władze PRL. Wkrótce utworzono tu gospodarstwo państwowe podległe Zakładowi Rolnemu w Połuńcach, które z kolei wchodziło w skład Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Sejnach. W 1992 roku całość przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa w Suwałkach, która następnie odsprzedała część dawnego majątku w Dowiaciszkach osobie prywatnej.
Układ przestrzenny zespółu dworsko-parkowo-folwarcznego ukształtowany został ostatecznie prawdopodobnie pod koniec XIX wieku. Przez kolejne lata został niemal całkowicie zakłócony rozbiórkami większości obiektów we wszystkich częściach funkcjonalnych. Zakłócenia te obejmują również likwidację elementów krajobrazu takich jak zadrzewiony teren zlokalizowany w południowej części zespołu. Na obszarze podwórza gospodarczego i kolonii mieszkaniowej wzniesiono niedopasowane skalą i charakterem współczesne obiekty.(Jarosław Bochyński 2026)

Opis

Dwór został zbudowany z drewna i pierwotnie założony na rzucie prostokąta. Był tynkowany. Prawdopodobnie w okresie międzywojennym został oszalowany i dołączono do niego dwie drewniane przybudówki. W okresie międzywojennym istniała też na południowy-zachód od dworu prawdopodobnie drewniana rządcówka. W latach 70-tych XX w. rozebrano drewniany spichrz (znajdo- wał się na pn-zach. od dworu). W okresie międzywojennym zbudowano też ceglaną i tynkowaną oborę i chlewnię. Na zachód od obory znajduje się kamienny mur - fragment nie zidentyfikowanej XIX-wiecznej budowli gospodarczej. Architektura dworu została mocno zniekształcona w czasie kolejnych zmian właścicieli (trudno dziś ustalić kiedy owe przeobrażenia nastąpiły). Pierwotny budynek nawiązywał do typowych, skromnych dworów ziemiańskich tzn. założony na rzucie prostokąta, z gankiem od frontu, być może facjatą od strony ogrodowej, z gontowym pokryciem. Z czasem bryła uległa przeobrażeniom i straciła charakter stylowy przybierając wygląd dużego domu mieszkalnego. Trudno określić jak wyglądała nie istniejąca rządcówka i spichrz. Obora i chlewnia nie posiadają cech stylowych. (JB2026)

Park

Zespół dworsko-parkowo-folwarczny w Dowiaciszkach położony jest około 9 km na północny zachód od Sejn. Rozlokowany po zachodniej stronie lokalnej drogi. Północna i wschodnia część dawnego zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego położona jest na płaskim terenie, w pozostałym fragmencie zespół rozlokowany na pofałdowanym obszarze. Jego dawna część rezydencjonalna rozlokowana wzdłuż osi północ-południe na całej długości założenia, część gospodarcza na zachodzie, kolonia mieszkaniowa ulokowane na wschodzie. Teren w najbliższej okolicy pozbawiony większych cieków i zbiorników wodnych, z dala od zwartych kompleksów leśnych, otoczony obszarem pól i łąk.
Relikt zespołu dworsko-parkowo-folwarcznego składa się z trzech części: rezydencjonalnej, gospodarczej i kolonii mieszkaniowej. Jako całość ma kompozycję geometryczną zwartą, o cechach architektoniczno-krajobrazowych. Zajmuje duży obszar zbliżony kształtem do prostokąta z krótszymi bokami ustawionymi na osi północ-południe. Większy fragment założenia, uformowany jak cały zespół, obejmujący swym zasięgiem środkową partię zespołu zajmuje część rezydencjonalna. Od zachodu przylega do niej część gospodarcza z prostokątnym podwórzem, od wschodu zaś kolonia mieszkaniowa. Wymienione fragmenty zespołu położone są na jednej osi: wschód-zachód, na przedłużeniu której od wschodu biegnie droga dojazdowa odchodząca od szosy Sejny-Widugiery. Drugi trakt komunikacyjny, o charakterze alei, przebiega wzdłuż zachodniej krawędzi części rezydencjonalnej z północy na południe. Północna część zespołu z parkiem oraz wschodnia z dawnym ogrodem i kolonią mieszkaniową rozlokowane na płaskim terenie. pozostałe jego partie zajmuje pofałdowany obszar z najwyżej położonym punktem zlokalizowanym w centrum założenia, w miejscu nieistniejącego już klombu.
Część rezydencjonalna zbliżona kształtem do prostokąta, z centralnie ulokowanym dworem zwróconym frontem na zachód w kierunku podjazdu zakończonego niegdyś klombem kwiatowym. Na tyłach rezydencji pozostałość ogrodu w formie niedużego prostokątnego placu z trawiastą nawierzchnią i studnia. Od północy rezydencja była przesłonięta starannie urządzonym parkiem, składającym się z alei wysadzanej drzewami liściastymi otaczającej z dwóch stron (od północy i wschodu) kwadratowy trawiasty teren. Od zachodu park ograniczony był ścianą drzew drugiej alei, zakończonej podjazdem do dworu . Za wschodnią ścianą parku roztaczał się niegdyś prostokątny kwartał sadu. Za północną elewacją rezydencji , przed rozbiórką, zlokalizowany był niewielki budynek gospodarczy , po którym pozostał pusty plac. Południowy' skraj części rezydencjonalnej, niegdyś zadrzewiony, współcześnie niezagospodarowany, porośnięty krzaczastą roślinnością, z niewielkim owalnym stawem po środku. Wnętrze urbanistyczne o cechach krajobrazowych, podłoga trawiasto-ziemna, płaska na terenie parku i ogrodu, w pozostałej części pofałdowana, obniżająca się w kierunku południowym, z dworem zajmującym płaskie wyniesienie stanowiącym dominantę architektoniczną zespołu.
Część gospodarcza składa się z reliktu podwórza w kształcie nieregularnego czworoboku o krótszych bokach ustawionych na linii wschód-zachód i swobodnie zabudowujących go od północy i zachodu współczesnych obiektów inwentarskich. Niegdyś zabudowa rozrzucona była na obrzeżach podwórza (na północy, południu i zachodzie). Od północy zabudowywały go dwa swobodnie stojące obiekty: stajnia - na zachodzie i spichlerz - na wschodzie; od południa- kuźnia i obora; od zachodu, stojąca po środku, nieco ukośnie do wymienionych obiektów, stodoła . Podwórze przejazdowe, z dwoma wjazdami umiejscowionymi na północy i wschodzie, u wylotu dwóch dróg dojazdowych odchodzących od szosy na południe i zachód. Wnętrze urbanistyczne części gospodarczej pierwotnie architektoniczne, obecnie pozbawione starej zabudowy, po której pozostały głównie puste place. Podłoga urbanistyczna trawiasto-ziemna, pofałdowana obniżająca się w kierunku zachodnim.
Kolonia domów mieszkalnych złożona obecnie tylko z jednego budynku mieszkalnego, zaprojektowanego dla czterech rodzin, zlokalizowanego po północnej stronie drogi prowadzącej do zespołu od wschodu. Niegdyś w skład kolonii wchodziły jeszcze co najmniej dwa domy mieszkalne stojące po południowej stronie wymienionej wcześniej drogi. Na fundamentach rozebranego budynku mieszkalnego wzniesiono współcześnie nowy obiekt o podobnej funkcji, po domu mieszkalnym pozostał natomiast pusty plac. (JB2026)

Inne

Źródła:
Karta Zabytku Krzysztof Jabłoński
Karta Zabytku Leszek Godzieba
Zdjęcia z 2000 roku Leszek Godzieba
Zdjęcia z 2001 roku Krzysztof Jabłoński
Zdjęcia z 2014 roku Monika Karpowicz