Cisów

Stan obecny

Własność prywatna

Historia

Ziemie dawnej puszczy Krasny Bór, leżącej we wschodniej części powiatu augustowskiego, nadane zostały w 1505 r. Chreptowiczom. Podkomorzy nowogrodzki, Adam Iwanowicz Chreptowicz, rozpoczął po 1585 r. zasiedlanie puszczańskich terenów. W przywileju wyposażającym z 1598 r. wymieniona została po raz pierwszy wieś Cisów. Należała ona do dóbr Krasnybór. Po śmierci Adama Chreptowicza w 1618 r. dobra te przejął jego syn Eustachy, a w 1650 r. – syn Eustachego, Stanisław Chreptowicz, podwojewodzi nowogrodzki. Sześć lat później zginął on bezpotomnie w bitwie ze Szwedami pod Warszawą, a pozostałe po nim włości przejął jego brat Samuel, chorąży starodubowski. W końcu XVII w. Cisów stanowił uposażenie dominikanów, sprowadzonych do Krasnegoboru przez wdowę po Samuelu Chreptowiczu - Konstancję. W pierwszej połowie XVIII wieku Cisów stał się głównym ośrodkiem krasnoborskich dóbr. Po ojcu Samuelu odziedziczył Cisów Andrzej Chreptowicz. Ostatni z jego sześciu synów, Antoni, przekazał krasnoborski majątek wraz z Cisowem chorążemu nadwornemu litewskiemu, Karolowi Chreptowiczowi, a ten sprzedał go przed 1764 r. bratu swojej żony Anny, Joachimowi Chreptowiczowi, wywodzącemu się z innej linii rodu. Joachim Litawor Chreptowicz był wszechstronnie wykształconym, wybitnym działaczem politycznym, gospodarczym i oświatowym, kanclerzem wielkim litewskim, jednym z twórców Komisji Edukacji Narodowej. Począł wprowadzać reformy gospodarcze i społeczne. Powiększył obszar należących do niego włości, założył miasto Osinki (które później zmieniło nazwę na Sztabin), zbudował hutę szkła w pobliżu Cisowa. Dobrze prosperujący majątek podupadł jednak, kiedy został przekazany w posagu wraz ze Sztabinem i Starą Hutą córce Ewie, zamężnej z Michałem Brzostowskim. Dopiero jej syn, a wnuk Joachima Chreptowicza, Karol Brzostowski, podźwignął go z upadku. Karol hrabia Brzostowski został spadkobiercą rozległych majątków już jako kilkunastoletni młodzieniec. Na Wileńszczyźnie odziedziczył po ojcu folwarki Czechy, Markuny i Michaliszki, po matce zaś – dobra krasnoborskie i pałac w Warszawie. Majątki te były jednak tak zadłużone i przedstawiały tak fatalny stan, że ich wartość była znacznie niższa niż zaciągnięte długi. Nic więc dziwnego, że młody właściciel nie kwapił się początkowo z ich przejęciem i wolał szlify oficera od niewątpliwych kłopotów ziemianina. W 1816 r., mając lat 20, wstąpił do wojska Królestwa Kongresowego, został przyjęty do sztabu Wielkiego Księcia Konstantego i zajął się inżynierią wojskową. Po czterech latach zrezygnował jednakże z dalszej kariery oficerskiej, chociaż dosłużył się już stopnia kapitana, wrócił na swoje włości i osiadł na stałe w małym dworku w Cisowie.
Sytuacja, jaką tam zastał, była dramatyczna - kilkanaście pierwszych lat gospodarowania Karola Brzostowskiego w Cisowie to walka z wierzycielami, obrona majątku przed licytacją, dążenie wszelkimi siłami do zwiększenia rentowności gospodarstwa, wreszcie udane próby stworzenia na ruinach otrzymanego spadku dochodowego przedsiębiorstwa rolniczo-przemysłowego. Dzięki sprzedaży dóbr litewskich i pałacu w Warszawie udało mu się uratować zagrożony egzekucją sądową majątek krasnoborski, zwany już wówczas sztabińskim. Rozpościerał się on na 23 095 morgach, a w jego skład wchodziły folwarki Sztabin i Cisów, Stara Huta z hutą szkła oraz dwadzieścia kilka wsi i osad zamieszkanych przez 3600 chłopów.
W 1824 r. Karol hrabia Brzostowski zniósł pańszczyznę. Przy dworze zostawił tylko 120 włók, na których pracowali najemnicy oraz włościanie w zamian za użytkowaną ziemię, resztę gruntów oddał w dzierżawę swoim dotychczasowym poddanym. Kiedy w tym samym roku rozpoczęto budowę Kanału Augustowskiego, zaczął wytwarzać w prowizorycznych warunkach odlewy żelazne do jego śluz. Zarobione w ten sposób pieniądze umożliwiły mu budowę w Hucie Sztabińskiej huty żelaza i giserni, wykorzystujących jako surowiec rudę darniową z nadbiebrzańskich łąk. W późniejszych latach przystąpił do produkcji maszyn rolniczych. W samym Cisowie powstał browar oraz fabryka rumu i likierów. Wytwarzane w nich alkohole nalewano do butelek z własnej huty szkła, a do butelkowania używano urządzeń wyprodukowanych we własnej hucie żelaza i giserni. Koło Sztabina powstała też gorzelnia i cegielnia, a w Hucie Sztabińskiej – garbarnia i tartak. Na Biebrzy pod Sztabinem urządzono przystań dla berlinek, którymi spławiano towary wyprodukowane w pobliskich fabryczkach.
W latach dwudziestych XIX wieku Karol Brzostowski zbudował nowy dwór. Dawny dworek – po przeprowadzonym później generalnym remoncie – przeznaczono na oficynę.
W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku Karol hrabia Brzostowski przeprowadził w swoim majątku ponad 50 reform społeczno-gospodarczych, oświatowych i socjalnych, mających pionierski charakter w skali kraju, a w niektórych przypadkach nawet w skali Europy. Reformy te przeprowadzone zostały w ramach założonej przez Karola Brzostowskiego Instytucji Rolno-Przemysłowej Sztabińskiej, noszącej cechy organizacji spółdzielczej, nazywanej w okresie późniejszym Rzeczypospolitą Sztabińską.
Po 1850 ro stan zdrowia Karola znacznie się pogorszył. W 1853 roku wyjechał na kurację do Paryża. Tam też zmarł w lipcu 1854 r. i został pochowany początkowo na cmentarzu Montmartre, a później przeniesiono zwłoki na podparyski cmentarz Les Champeaux w Montmorency. Jeszcze przed wyjazdem do Paryża Karol Brzostowski sporządził testament, w którym Instytucja Rolno-Przemysłowa Sztabińska miała pozostać samodzielnym, na prawach gminy, organizmem gospodarczym, zapewniającym zatrudnionym w nim pracownikom godziwy byt. Chłopi otrzymali na własność dzierżawioną dotychczas ziemię wraz z zabudowaniami gospodarczymi, za które nie mieli opłacać czynszu pod warunkiem zachowania obowiązujących dotąd ustaleń w zakresie kultury rolnej, oświaty i zwyczajów wprowadzonych przez Brzostowskiego.
Administratorem Instytucji Sztabińskiej mianował hrabia swego przyjaciela i towarzysza broni z Powstania Listopadowego, inżyniera Adolfa Gerszowa, nadając mu szerokie pełnomocnictwa. Wybór ten okazał się fatalny, bowiem po bardzo krótkim okresie właściwej pracy administrator zaczął trwonić powierzony mu majątek. Jeszcze gorsi okazali się jego następcy i w latach 1856-1883 doszło do powolnej agonii Rzeczypospolitej Sztabińskiej.
Od 1881 roku majątkiem Instytucji zarządzały rosyjskie władze powiatowe w Augustowie, które sprzedały go w 1883 roku – z wyjątkiem 2200 morgów lasów – księżnej Annie Michałowskiej-Szachowskiej. Księżna w krótkim czasie wycięła na sprzedaż najcenniejsze drzewostany, a później oddała w dzierżawę zdewastowane dobra. W 1909 roku doszło do licytacji zadłużonego majątku za pośrednictwem rosyjskiego Banku Ziemskiego.
Niebędące własnością księżnej Szachowskiej 2200 morgów lasów podzielono na 54 działki i rozprzedano je za sumę 121 tysięcy rubli, które ulokowano w warszawskim Banku Państwowym jako fundusz gminy Sztabin. Kwota ta stanowiła jedyną pozostałość po Instytucji Rolno-Przemysłowej Sztabińskiej, która miała być przeznaczona – zgodnie z testamentem Karola Brzostowskiego – na utrzymanie szkół, opiekę lekarską, emerytury, wypłaty za zniszczenia spowodowane przez klęski żywiołowe. Władze carskie w postaci Ministerstwa Spraw Wewnętrznych niechętnie jednak wydzielały gminie niewielkie kwoty jedynie z sum procentowych, a podczas I wojny światowej wywiozły pieniądze do urzędów skarbowych w Orle i Riazaniu.
Po zakończeniu wojny władzom polskim udało się odzyskać cały fundusz gminy Sztabin, który osiągnął wysokość 663 tysiące rubli srebrnych. Został on przeznaczony między innymi na budowę kościoła, poczty i szkoły w Sztabinie oraz trzech wiejskich szkół w Krasnoborkach, Kryłatce i Sosnowie.
W okresie międzywojennym istniała Fundacja Sztabińska im. Karola hrabiego Brzostowskiego w Cisowie. Współdziałała ona z Komisją Leśną, zawiadującą lasami należącymi niegdyś do Instytucji Rolno-Przemysłowej Sztabińskiej, wzbogacając swój fundusz z eksploatacji tych lasów. Fundacja łożyła na budowę i remonty szkół na terenie gminy, opłacała gminnego lekarza, akuszerkę i weterynarza, udzielała zapomóg dla najuboższych i płaciła za lekarstwa dla nich, fundowała stypendia dla uczącej się w szkołach średnich i wyższych niezamożnej młodzieży. Zarządzał nią wyznaczany przez ministra spraw wewnętrznych administrator, a budżet zatwierdzał Urząd Wojewódzki w Białymstoku.
Lata okupacji zabudowania dworskie w Cisowie przetrwały w nienajgorszym stanie. Natomiast po zakończeniu wojny zaczęła się ich szybka dewastacja. W 1969 r. Warszawska Fabryka Sprężyn wykonała kapitalny remont dworu i oficyny, by przeznaczyć je na ośrodek wypoczynkowy. W jednym z najmniejszych pomieszczeń budynku dworskiego została urządzona Izba Pamięci Karola Brzostowskiego, w której zgromadzono kilkanaście eksponatów. W 1977 r. ośrodek ten przejęła Fabryka Samochodów Osobowych w Warszawie, później zaś Związek Młodzieży Wiejskiej. W 1991 r. cały obiekt stał się własnością Urzędu Gminy w Sztabinie, który w 1993 roku sprzedał go prywatnemu właścicielowi.

Opis

Zespół dworski w Cisowie usytuowany jest wzgórzu, w odległości 300 m. na północ od zabudowań wsi Podcisówek, po zachodniej stronie drogi Sztabin-Augustów (droga nr 8). W skład zespołu wchodzi dwór, oficyna i otaczający je park. Dwór klasycystyczny wzniesiony został przez Karola Brzostowskiego w latach 20. XIX w. Jest to budynek murowany z cegły, tynkowany, posadowiony na wysokim, kamiennym cokole. Założony na rzucie prostokątnym, nakryty dachem naczółkowym, w połaciach którego umieszczono małe facjatki i lukarny typu wole oko. W części frontowej południowej - jednokondygnacyjny, w niżej położonej części północnej - trójkondygnacyjny. Układ wnętrza dwutraktowy z korytarzem na osi środkowej. Wejście frontowe poprzedzone jest gankiem kolumnowym dźwigającym trójkątny szczyt. Wejście od strony ogrodu również z portykiem kolumnowym, z parami kolumn wspierających taras skomunikowany z piętrem dworu. Taras ujmuje żeliwna, ażurowa balustrada z motywem przeplatających się wici akantowych i stylizowanych rozet. Oficyna wybudowana być może na przełomie XVIII i XIX lub na początku XIX wieku jest budynkiem jednokondygnacyjnym, założonym na rzucie prostokąta, posadowionym na kamiennym cokole, nakrytym dachem dwuspadowym z naczółkami. Wnętrze dwutraktowe, z centralnie umieszczoną sienią. Wejście poprzedza kolumnowy ganek zwieńczony trójkątnym szczytem z okulusem. Budynki otacza ogród-park o drzewostanie mieszanym.(JB2026)

Park

Ogród-park o drzewostanie mieszanym

Inne

Oficyna z 1835 r., nr rej.: 102 z 7.12.1957 oraz 229 z 24.10.1966

Źródła
Opracowanie Grzegorza Ryżewskiego OT NID w Białymstoku, z 2014 roku
Ewidencja parku w Cisowie E. Jankowska, B. Hugo-Bader, I. Bontempa
Karta Zabytku A. Żulpa
http://dworypogranicza.pl
jzi.org.pl