Ciemianka

Historia

Początki wsi Ciemianka sięgają prawdopodobnie XVI wieku, kiedy to bracia Wladysław, Szczepan i Borzym założyli nad rzekami Ciemianką i Dobrzycą swoje osady W XVI i XVII wieku Ciemianka należała do rodziny Ławskich – i była podzielona na kilka części. W XVII wieku Zofia z Ławskich Chreptowiczowa przekazała należącą do niej część Ciemianki i Ławska synowi Ludwikowi, który następnie majątek sprzedał. Przed rokiem 1676 część Ciemianki nabył Franciszek Berg, następnie w roku 1695 sprzedał ją podkanclerzemu Stanisławowi Antoniemu Szczuce; inne części Ciemianki zostały przez Szczukę wykupione od właścicieli do roku 1697. W ten sposób Ławsk i Ciemianka związane zostały z dobrami szczuczyńskimi. Po śmierci Stanisława Antoniego Szczuki dobra były administrowane przez wdowę po nim - Konstancję z Potockich a następnie przeszły w posiadanie córki Wiktorii Szczuczanki zamężnej Kątskiej zmarłej w 1735 roku. Po jej śmierci dobra odziedziczyła nastoletnia wówczas córka Marianna Kątska, późniejsza Potocka. W ten sposób Ciemianka jako składowa część dóbr szczuczyńskich znalazła się w posiadaniu Potockich.
W roku 1789 Ławsk z częścią Ciemianki stały się własnością generała Jozefa Łączyńskiego, po którym w roku 1800 dziedziczył syn Augustyn Łączyński. Ten ostatni sprzedał swój majątek Ignacemu Kisielnickiemu właścicielowi Kisielnicy i Porytego. Ignacy Kisielnicki sprzedał część wsi Ciemianka w roku 1808 Karolowi Szczuce właścicielowi wsi Bielino. Inne części wsi należały do braci Ławskich a następnie do Choynowskich, którzy mieli w Ciemiance dwór. Szczukowie natomiast w Ciemiance dworu nie mieli, osiadali natomiast niewielki folwark.
Na początku XIX wieku , należąca do Choynowskich część Ciemianki była własnością Jakuba. Po nim dziedziczył syn Józef Choynowski żonaty z Karoliną Obrycką, zmarły w latach 30. X1X wieku. Spadkobiercą majątku został syn Józefa - Leon Choynowski. Według spisu inwentarzowego z roku 1837 majątek w Ciemiance i część majątku Modzele~Bielino dziedziczony przez Leona oszacowany został na 13 tys. złotych polskich; inwentarz żywy liczył wówczas 5 koni, 10 krów. 4 woły, 5 cieląt, 22 owce i 22 świnie. Leon Choynowski pozostawał właścicielem Ciemianki przez długi okres, prawdopodobnie do lat 70. XIX wieku. Prowadził on wykup gruntów położonych w sąsiedztwie swojego folwarku. Między innymi wykupił znaczną część działów w Modzelach-Bielinie wraz z największym tamtejszym folwarkiem należącym do Szczuków, Prawdopodobnie już w latach 60.X1X wieku był jedynym właścicielem obu majętności - Modzeli-Brelina i Ciemianki.
Po Leonie dziedziczył jego syn Gustaw. W latach 70. I 80. XIX wieku dobra w Ciemiance liczyły ogółem 38 włók czyli 1140 mórg, w tym 512 mórg ziemi ornej, 400 mórg lasu, 228 mórg pastwisk i lasów. W roku 1910 Choynowscy sprzedali Modzele-Bielino Kajetanowi Mościckiemu. Nadał pozostali właścicielami Ciemianki. W posiadaniu tej rodziny Ciemianka znajdowała się do czasów IIWŚ. Ostatnim właścicielem majątku był Ludwik Choynowski, równocześnie właściciel majatku Lachowo. W roku 1928 dobra w Ciemiance liczyły ogółem 448 ha. a dobra w Lachowie 769 ha. Ludwik Choynowski został w czasie IIWŚ zabity przez Niemców. Po zakończeniu wojny majątek Choynowskich został rozparcelowany między dawną służbę folwarczną i bezrolnych, należące do majątku lasy zostały upaństwowione; utworzona też została niewielka ,,resztówka" z dworem i podwórzem folwarcznym przeznaczona na utworzenie w niej szkoły rolniczej. W rzeczywistości szkoła rolnicza we dworze nie powstała. utworzono natomiast szkołę podstawową. Przez pewien czas we dworze znajdowały się mieszkania. Zabudowania podwórza folwarcznego sukcesywnie rozbierano, tak że do dzisiaj nie zachowały się żadne ich pozostałości.
Dwór i prawdopodobnie niezachowane budynki podwórza, wzniesiony został przez Choynowskich. Należy przypuszczać iż budowniczym dworu około 1850 był Leon Choynowski. który znacznie powiększył dobra odziedziczone po dziadku i ojcu.
W okresie powojennym dwór przekształcony na szkołę poddano adaptacyjnym przebudowom, tak iż obecnie nieczytelny jest dawny układ wnętrz. M.in. zmieniono pokrycie dachu. część podłóg, stolarkę okienną i częściowo drzwiową, wydzielono dodatkowe pomieszczenia wstawiając wtórne ściany działowe, dobudowano wiatrołap do elewacji północnej i przypory wspierające mury obwodowe budynku, wstawiono piece kaflowe do poszczególnych pomieszczeń. Bez poważniejszych przekształceń zachowały się piwnice, których wnętrza sprawiają wrażenie jakoby obiekt powstawał w dwóch etapach: pomieszczenia piwniczne w zachodniej części budynku (niegdyś kuchenne) mają sklepienia kolebkowe i wyglądają na starsze, pomieszczenia piwniczne we wschodniej części mają sklepienia ceglane odcinkowe i wyglądają na młodsze. (JB2026)

Opis

Zespół dworsko-folwarczny składał się niegdyś z trzech zasadniczych elementów: części rezydencjonalnej (dwór z poprzedzającym go gazonem i podjazdem, park, sad-ogród), części gospodarczej (podwórze folwarczne z zabudowaniami inwentarskimi i gospodarczymi), koloni mieszkaniowej robotników folwarcznych.
Część rezydencjonalna obejmowała południowe tereny zespołu ograniczone od południa korytem rzeczki Ciemianki; w obrębie parku na południe od dworu znajdował się staw, wytyczone były spacerowe ścieżki. alejki i klomby. Na wschód od dworu rozciągał się ogród i sad. Dwór usytuowany był na granicy między częścią rezydencjonalną i podwórzem folwarcznym. Podwórze obejmowało północną część zespołu. Od północy ograniczone było gruntową drogą prowadzącą do Modzeli. Miało kształt czworoboku z zabudową skupioną głownie na krańcach północnym, wschodnim i zachodnim. W obrębie podwórza folwarcznego znajdować się miała obora. owczarnia. jedna lub dwie stodoły. chlewnia i prawdopodobnie stajnia i wozownia. Najbardziej na zachód wysuniętym elementem zespołu była niewielka kolonia mieszkaniowa robotników folwarcznych. Tworzyły ją dwa wielorodzinne domy mieszkalne oznaczone na planie „8” położone po południowo-wschodniej stronie drogi wiodącej do majątku i były dość znacznie oddalone od podwórza folwarcznego. Przy domach mieszkalnych znajdowały się prawdopodobnie chlewiki przydomowe. Budynki te nie zachowały się do dzisiejszych czasów.
Obecnie otoczenie dworu stanowi pole uprawne, od strony południowej łąka nad ciekiem wodnym, od wsch. pozostałości dawnego sadu i parku. Dwór położony jest na uskoku terenu. w związku z czym jego elewacja frontowa (północna) jest jednokondygnacyjna. a elewacja tylna jest dwukondygnacyjna, przy czym kondygnacja przyziemia jest jednocześnie wysoką piwnicą.
Budynek założony na rzucie prostokąta, wysoko podpiwniczony, parterowy, z poddaszem, nakryty dachem 2-spadowym o stromym nachyleniu połaci; bryła zwarta prostopadłościenna, w dolnej części wsparta szeregiem jednouskokowych przypór; układ wnętrza w zasadzie 2-traktowy z nieznacznym przesunięciem traktów w części wschodniej budynku.
Ściany dworu - z cegły ceramicznej, osadzone na kamiennym i kamienno-ceglanym cokole, otynkowane i malowane, wzmocnione dostawionymi w okresie powojennym masywnymi betonowymi przyporami.
Stropy, sklepienia - w piwnicy sklepienia kolebkowe oraz odcinkowe, na parterze stropy belkowe z trzcinową podsufitką, tynkowane i malowane.
Więźba dachowa , prawdopodobnie jętkowa na dwóch podciągach i slupach z mieczami.
W piwnicy posadzka z kamiennego bruku wtórnie pokryta posadzką cementowa, na parterze stare podłogi z desek oraz wtórnie założone podłogi.
Stolarka okienna – wtórna , skrzynkowa, okna 4- i 6-polowe, 2- i 3-dzielne; otwory okienne prosto zamknięte.
Stolarka drzwiowa - częściowo zachowana, częściowo zamontowana wtórnie, drzwi 1- i 2-skrzydłowe, płycinowe (częściowo ze szpaletami) i płytowe.
Elewacja frontowa - jednokondygnacyjna, 8-osiowa z otworami okiennymi i drzwiowymi na osiach, z dostawioną wtórnie przybudówką- wiatrołapem przy narożniku zachodnim, elewacja bez detali zdobniczych, zwieńczona podokapowym gzymsem.
Elewacja tylna - dwukondygnacyjna, z wyodrębnionym wysokim cokołem z dostawionymi wtórnie masywnymi przyporami, otwory okienne i drzwiowy piwnic i wysokiego parteru rozmieszczone nieregularnie, nie wyznaczają osi elewacji, gzyms podokapowy jak w elewacji frontowej.
Elewacja szczytowa zachodnia - z wyodrębnionym cokołem wspartym masywnymi przyporami, z umieszczonym asymetrycznie jednym otworem okiennym, pozbawiona detali zdobniczych.
Elewacja szczytowa wschodnia - cokół i przypory jak w elewacji przeciwległej, partia parteru od partii poddasza oddzielona płaskim otynkowanym gzymsem, w partii szczytowej rozmieszczone regularnie trzy trójkątne otwory wywietrznikowe.
Wnętrze o układzie dwutraktowym – pierwotne rozplanowanie nieczytelne po adaptacji na szkołę. (JB2026)

Inne

Źródła:
Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Ciemiance E. Dubas-Urbanowicz, E. Korneluk, A. Zawistowski
Karta zabytku Joanna Skworz
Zdjęcie 1983 A. Zawistowski
Zdjęcie 1999 J. Skworz