Siedlce

Stan obecny

W maju 2001 r. właścicielem pałacu stał się Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach (ówczesna nazwa Akademia Podlaska), który w I kwartale 2005 r. rozpoczął projekt rewaloryzacji Pałacu Ogińskich. Po gruntownej renowacji i przebudowie, pomieszczenia pałacu są siedzibą władz Uniwersytetu oraz miejscem konferencji naukowych, wystaw (2026)

Historia

Siedlce pojawiają sie w historii ok.1441 roku .W XV - XVI wieku były własnością Siedleckich. W XVII wieku własn0śc Olędzkich i Wodyńskich. Pod koniec XVII wieku przechodzą w ręce Czartoryskich.
Pierwszy dwór Czartoryscy wybudowali około 1698 roku. Był to budynek drewniany. Na północ i wschód od niego rozpościerał się ogród włoski.
Od 1692 roku własność Kazimierza Czartoryskiego, który w miejsce dworu drewnianego ok. 1740 roku buduje murowany. Powstają także dwie drewniane oficyny na murowanych fundamentach połączone z wozownią i stajnią, spichlerz, obory, browar, dom ogrodnika. Sam park zachował swój "włoski" charakter. Po Kazimierzu schedę obejmuje Michał Fryderyk Czartoryski, szybko też przekazuje dobra siedleckie swojej córce Aleksandrze, żonie Ogińskiego. W latach 1778-82 przeprowadziła ona gruntowną przebudowę zespołu. Autorem przebudowy pałacu był Stanisław Zawadzki , realizatorem Vogel. W centralnej części została dobudowana górna kondygnacja wraz z nową elewacją frontową. Po bokach dobudowano dwa skrzydła poprzeczne. Całość budynku nabrała charakteru klasycznego. Była to pierwsza na ziemiach polskich budowla zawierająca motyw portyku kolumnowego. Przekształceniom uległo również bezpośrednie otoczenie pałacu. W miejsce ogrodu włoskiego powstał park krajobrazowy, zwany Aleksandria (zaprojektowany przez Franciszka Salezego Sarnowskiego i uzupełniony pomysłami Ogińskich).
W pałacu 20 lipca 1783 r. i ponownie w 1793 r. gościł bliski krewny Aleksandry, król Stanisław August Poniatowski. Po swojej pierwszej wizycie król August skorygował plany górnych apartamentów, co było związane z niedogodnościami, jakich doznał. Gościem był również Tadeusz Kościuszko. W salach pałacu tworzyli poeci oświecenia: Franciszek Karpiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin.
Od 1774 r. Aleksandra zaczęła wystawić w pałacu sztuki teatralne. Jedną z pierwszych sztuk był „Pigmalion” według J.J. Rousseau. Po raz pierwszy w Polsce zaprezentowano w formie scenicznej folklor cygański w operze komicznej Franciszka Kniaźnina pt. „Cyganie” z muzyką jej męża Michała Kazimierza Ogińskiego. W pałacu odbywały się również festyny dworskie, wieczory poetyckie i koncerty. Widowiska te uświetniały okolicznościowe uroczystości. W narożniku dziedzińca przed pałacem powstał portal sceniczny. W 1783 r. Aleksandra przebiła ul. Pałacową (obecnie ul. Tadeusza Kościuszki) ułatwiającą komunikację z rynkiem i kościołem parafialnym.
W 1798 roku po śmierci Aleksandry. majątek przejmuje Izabella Czartoryska. która nie była zainteresowana swą nowa majętnością W 1807 roku doprowadziła do wymiany na dobra rządowe na Lubelszczyźnie. W związku z tym Siedlce stały się miastem rządowym, a pałac obiektem użyteczności publicznej. W 1809 roku – pałac został siedzibą prefekta departamentu siedleckiego. Potem do 1912 r. był siedzibą władz guberni, w 1915 r. był ewakuowanej z Wilna Dyrekcji Kolei, od 1921 r. Kurii Biskupiej, w latach 1924–1939 Gimnazjum Biskupiego, 1939–1944 niemieckiego Wermachtu, od 1950 r. miejscowych władz. Po zniszczeniach z II WŚ p ałac został wyremontowany do 1950 roku, przy okazji mocno przebudowany.
Kompozycja parku uległa zatarciu już od połowy XIX wieku. Cześć zajęły tereny budowlane. W latach 1896-1903 ogrodzono go od strony pd. í zach. żelazną kratą na murowanym podmurowaniu. W 1906-1909 od strony północnej powstał mur o wysokości 2 m, podobnie od str. wschodniej. W 1869 roku wykopano lub pogłębiono kanał z pn-wsch. strony parku. Ok. 1900 r. wybudowano estradę W latach 1908-1909 zasypano wszystkie kanały. Oprócz estrady istniały cieplarnia, inspekty, domek ogrodnika, altana - restauracja. W 1939 roku Niemcy rozebrali część budynków - teatr. restauracje. estradę. Po grotach i innych rozwiązaniach XVIII wiecznych pozostała murowana brama - mostek (restaurowana w 1927 r.). dom ogrodnika, oraz pawilon ogrodowy z początku XIX wieku, studnia, pałac.
Pałac odbudowano w 1950 r. przekształcając wnętrza pod względem użytecznym. W 1953 r. postawiono przed pałacem pomnik w kształcie sarkofagu, pamięci tym, którzy polegli w walkach o wyzwolenie w latach 1939–1945. W 1960 r. pałac przeszedł remont.
W maju 2001 r. właścicielem pałacu stał się Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach (ówczesna nazwa Akademia Podlaska), który w I kwartale 2005 r. rozpoczął projekt rewaloryzacji Pałacu Ogińskich.
Po gruntownej renowacji i przebudowie, pomieszczenia pałacu są siedzibą władz Uniwersytetu oraz miejscem konferencji naukowych, wystaw, stanowią także element kulturotwórczy dla całego subregionu. (Jarosław Bochyński 2026)

Opis

Zespół pałacowo-parkowy położony jest na północny-wschód od centrum miasta. Powierzchnia parku wynosi ok. 14 ha i tworzy go nieregularny wielobok w formie zbliżony do litery "L". W jego pd.-wsch. części zlokalizowane pałac, w pd-zach. owalny duży staw. Pozostały teren pokryty siecią różnorodnych olejek parkowych. Obok stawu po stronie zachodniej zachował sie dawny mostek. Obok pałacu po stronie pn.-wsch. stoi stara studnia. Park ogrodzony niskim murem od strony ul. Konarskiego oraz wysokim parkanem od strony szpitala. Fragment starego parkanu z bramą zachował sie jedynie wzdłuż granicy północnej. Przy murze tym stoją dwa stare budynki - dom ogrodnika i pawilon ogrodowy oraz szereg nowych gospodarczych budynków.
Pałac murowany z cegły na zaprawie wapiennej, obustronnie tynkowany. Więźba dachowa drewniana, krokwiowo-stolcowa z wieszarami. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana, futrynowa. Okna trójdzielne, drzwi jedno- i dwuskrzydłowe. płycinowe, część przeszklona. Klatka schodowa dwubiegowa wylewana, z podestem sklepionym krzyżowo.
Rzut na planie litery U utworzonej przez korpus główny i skrzydła boczne. Do naroży skrzydła bocznego pd. przylegają dwie prostokątne dobudowki. Podobne dobudówki dotykają skrzydła pn. łącząc się dodatkowo od pn. nieregularną dobudówką co wytwarza prostokątny wewnętrzny dziedziniec. Korpus dwutraktowy zryzalitowany od str. wsch. (dwa boczne i środkowy). z portykiem kolumnowym od frontu. W trakcie frontowym na osi sień prostokątna obok niej klatka schodowa, dalej gabinet oparty na kole, z drugiej strony pomieszczenia prostokątne i owalne. W trakcie ogrodowym na osi salon, po bokach po trzy pokoje. W skrzydle pd. częściowo jedno- częściowo dwutraktowym dziewięć różnej wielkości pokoi. W skrzydle pn. siedem pomieszczeń .Dobudówka pd.-wsch. dwutraktowa, siedmiopomieszczeniowa. Dobudó wka pd.-zach. jedno- i dwutraktowa, siedmiopomieszczeniowa. Dobudowka pn.-wsch. dwutraktowa, ośmiopomieszczeniowa. Dobudowka pn.-zach, dwutraktowa, pięciopomieszczeniowa. z sienią na środku. Dobudówka pn. jedno- traktowa, pięciopomieszczeniowa.
Korpus piętrowy, z ryzalitami od ogrodu i portykiem kolumnowym od frontu, nakryty czterospadowym dachem. Ryzalit ogrodowy, środkowy kryje oddzielny dach dwuspadowy. Skrzydła parterowe nakryte czterospadowymi dachami. Dobudówki prostopadłościenne, parterowe, nakryte dwuspadowymi dachami. Naroża skrzydeł i korpusu (od frontu) zaokrąglone. Dobudówki zróżnicowane wysokością i dachami różnej wysokości.
Elewacje otynkowane. na cokole. zwieńczone uproszczonym belkowaniem.
Elewacja frontowa - korpus siedmioosiowy. Trzy środkowe osie kryje portyk kolumnowy.
Elewacja ogrodowa boniowana, ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem, dziesięcioosiowa. (JB2026)

Park

Park z 1 poł. XVIII w. W XIX w. przekształcony przez Waleriana Kronenberga, Zieleń parkowa tworzy krajobrazowy układ parkowy przekomponowany na typowy park miejski. Drzewa wiekiem sięgają 200 lat, dominuje 5 gatunków: wiąz szypułkowy kasztanowiec. klon. jesion i lipa.

Inne

Kaplica pałacowa z 1791 roku, wg projektu Zygmunta Vogla, na rzucie ośmioboku.
Oficyna z 2 poł. XVIII w., nr rej.: 501 z 2.07.1992
Pawilon ogrodowy z 4 ćw. XVIII w.
Źródła:
Karta Zabytku Aneta Semeniuk 1994
palacoginskich.uws.edu.pl