Orońsko

Stan obecny

Centrum Rzeźby Polskiej - przestrzenie wystawiennicze w budynku muzeum, oranżerii, kaplicy i wozowni, a także kawiarnia i inne usługi gastronomiczne.

Historia

Historia Orońska sięga 3- 4 tysięcy lat p.n.e. Funkcjonowała tu kopalnia krzemienia. Pierwsze wzmianki o Orońsku pojawiają się u Jana Długosza – jako właściciel wymieniany jest Jakub Starosielski herbu Habdank. Były wtedy tu 4 karczmy płacące dziesięcinę klasztorowi w Wąchocku. W 1569 roku Jan Kyczkowski ma tu 7 i1/4 łan, działa kowal. W XVII i XVIII wieku następowały bardzo częste zmiany właścicieli. Najbardziej znani to Bronikowscy, Załuscy i Krasińscy. Od 1748 do 1802 roku wieś była własnością Radziwiłłów linii nieświecko-ołyckiej. Od 1802 roku własność księżnej Anny z Zamojskich Aleksandrowej Sapieżyny. W 1828 roku sprzedaje ona te dobra skarbowi Królestwa Polskiego. W 1830 roku Orońsko wydzierżawił a w 1834 kupił Generał Major Franciszek Ksawery Christiani, Dyrektor Generalny Komunikacji Wodnych i Lądowych, wraz z małżonką Amelią z Hiblów Christiani. W umowie miedzy nimi a Komisja Rządową Przychodów i Skarbu Królestwa Polskiego stwierdza się, że na folwark Orońsko składają się trzy oficyny (jedna zwana dworem), trzy stodoły, spichlerz, obora, trzy stajnie, wołownia, chlewik, try piwnice z kamienia, budynki mieszkalne dla służby i rzemieślników. W 1838 roku Franciszek zakłada nowy ogród i park wg projektu inż. Matscheko. Z powodu swojej śmierci Franciszek nie ukończył zadania przebudowy folwarku - prawdopodobnie wzniósł jedynie kaplicę w 1841 roku. Prace kontynuowała wdowa po nim – Amelia z Hiblów Christiani i córka Amelia Pruszak. W poł. XIX w. rozpoczęły one budowę pałacu, który przypuszczalnie został zaprojektowany przez Franciszka Marii Lanciego. Matka i córka, nie mając środków na dokończenie inwestycji musiały sprzedać majątek. W 1866 roku zespół przechodzi w ręce Wojciecha Kalinowskiego, w 1870(1869/) roku majątek nabywa H Helena z Wojciechowskich primo voto Pruszakowa. Helena w 1877 roku została żoną Józefa Brandta (1841-1915), malarza nurtu historyczno-rodzajowego, przedstawiciela szkoły monachijskiej. Artysta przejął zarząd nad majątkiem, który w sezonie letnim stawał się miejscem pracy i spotkań jego przyjaciół, m.in.: Juliusza Kossaka, braci Gierymskich, Władysława Szernera i wielu innych. W 1905 roku Brandt buduje wozownie i kuźnię. Po śmierci Józefa, Orońsko poniosło znaczne straty materialne w czasie I wojny światowej, było kilkakrotnie zajmowane i odbijane przez walczące strony. Obciążone długami dobra w 1934 r. zlicytowano i posiadłość nabył na licytacji wnuk Brandta, Andrzej Daszewski. Wraz z rodziną mieszkał tutaj do wysiedlenia przez hitlerowców w 1942 roku. W wyniku reformy rolnej majątek został upaństwowiony i na jego terenie utworzono Państwowe Gospodarstwo Rybackie. Od 1965 r., nawiązując do artystycznej tradycji miejsca, na terenie parku zaczęto urządzać plenery rzeźbiarskie i wystawy. W 1969 r. podjęto decyzję o przekształceniu założenia na potrzeby Centrum Rzeźby Polskiej, które przeprowadziło restaurację obiektów w l. 1981-85. Prawie wszystkie historyczne budynki zaadaptowano na potrzeby nowej instytucji, a w 1992 r. wzniesiono gmach Muzeum Rzeźby Współczesnej. (Jarosław Bochyński 2025)

Opis

Budynek w stylu neorenesansowej willi włoskiej o charakterze romantycznym, wzniesiony na rzucie prostokąta, parterowy, z czworobocznymi piętrowymi wieżyczkami nad tylnymi narożami. Nad portalem wejścia głównego kartusz z herbem Christianich. Wejście od wschodu ujęte jest w kariatydy. W elewacji ogrodowej mieszczą się koliste nisze z rzeźbionymi popiersiami. We wnętrzu w salonie bogata dekoracja stiukowa. Przejście z niego do jadalni ujęte zostało kolumnami.

Park

Zespół podworski w Orońsku nosi cechy XIX wiecznej ziemiańskiej rezydencji wiejskiej. Usytuowany jest w południowo-wschodnim krańcu wsi. Granicę południowo-wschodnią stanowi parking przy trasie Radom – Szydłowiec. Jest tu brama wjazdowa z furtką a do dworu prowadzi aleja lipowa. Granica wschodnia to ogrodzenie siatkowe (za nim łąka). W środkowej części taj granicy na teren parku wpływa strumyk zasilający jeden ze stawów. Granica ta jest gęsto obsadzona drzewami – początkowo są to lipy (te w alei) a dalej olchy i topole. Granica północna obsadzona jest kasztanowcami. W siatkowym ogrodzeniu brama wjazdowa obrzeżona dwoma kamiennymi słupami. Narożnik północno- zachodni i cała granica zachodnia to kamienny mur tynkowany na biało. Pośrodku brama wjazdowa do zabudowań gospodarczych a przy niej współczesna portiernia. Granica północna biegnie wzdłuż stawów (częściowo to ogrodzenie siatkowe). Na sztucznym wzgórzu przy tej granicy znajduje się obelisk z XIX wieku. Większość budynków zespołu stoi przy zachodniej granicy parku – spichlerz , wozownia, kuźnia, stajnia, oficyna. Trochę w głąb parku pałac i prawie na środku parku oranżeria. W narożniku południowo-zachodnim współczesny budynek galerii. W narożniku północno-wschodnim kaplica z 1841 roku (dziś użytkowana jako galeria), obok, za żeliwnym, niskim ogrodzenie figura Matki Boskiej na postumencie z zadaszeniem na 4 kolumienkach. Druga figura Matki Boskiej jest przy bramie północnej. Przed oranżerią stoi pochodząca z Szydłowca rzeźba Herkulesa z Anteuszem (na cokole herb radziwiłłowski).Po całym Terenia parku porozstawiane współczesne rzeźby. W parku są dwa stawy i różne cieki wodne. Na stawach są trzy wyspy. Obecnie zasilanie jednego ze stawów odbywa się z ujęcia głębinowego. Układ dróg w parku nawiązuje do dawnego – dodatkowo wzbogacony został nowymi odcinkami ułatwiającymi dostęp do wszystkich części parku. Drogi wysypane żwirem w naturalnych ziemnych korytach, W parku parę ławek i latarni. (Jarosław Bochyński 2025)

Inne

Do zespołu dworskiego również należą: neogotycka oficyna z poł. XIX w., oranżeria - dawna pracownia malarska Brandta, murowany spichlerz i stajnia z poł. XIX w., kaplica późnoklasycystyczna z 1841 roku w typie świątyni greckiej, wewnątrz której znajdują się epitafia i medaliony związane z rodzinami: Christianich i Brandtów, domek odźwiernego z poł. XIX w.