Mełgiew Podzamcze

Stan obecny

Szkoła podstawowa.

Historia

Pałac z pawilonem z XVIII w.
Już w 1330 r. Mełgiew wymieniana jest w liczbie włości Dzierzka, kanonika krakowskiego, i jego brata Hostasjusza, przeniesionych na prawo niemieckie. Wieś znana w XIV w. jako Mełgiew należy do Mełgiewskich i Firlejów.
W XV w. dziedzicem lub dzierżawcą jest Jan Podoleński herbu Lewart. W 1565 r. jak podaje \"Lustracja województwa lubelskiego\", dobra dzielą się na Mełgiew Nicolai i Mełgiew Skinder.
W 1667 r. płaci tu pogłówne Jan Biskupski od 82 poddanych, a Stanisław Dunin Głuszyński od 57 poddanych. Na początku
XVIII w. Mełgiew jest w rękach Stoińskich, w 1726 r.- Jacka Stoińskiego, sędziego ziemskiego lubartowskiego. W 1747 r. właścicielem jest Dominik Stoiński, a nastepnie Feliks.
Ostatni z rodu Stoińskich linii mełgiewskiej umiera w 1818 r, a w 1819 r. dobra Mełgiew zostają sprzedane na licytacji Wojciechowi Wiercieńskiemu, podstaroście drohickiemu, założycielowi lubelskiej linii Wiercienskich. W tym czasie następuje podział dóbr na trzy części:
Mełgiew Podzamcze, Jacków i Trzeciaków, a każda z nich należy do innego właściciela. Od 1822 roku właścicielem Podzamcza i Jaszczowa jest generał Ludwik Kicki. W 1831 r. po jego śmierci w bitwie pod Ostrołęką w czasie powstania listopadowego jego żona przenosi się do Jaszczowa, a majątek Megiew Podzamcze kupuje Kazimierz Puchała, od 1818 r. sekretarz Lubelskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Po śmierci Kazimierza Puchały dobra Jacków i Podzamcze przechodzą w ręce jego wnuków Szlubowskich - Joanny i Józefa, sędziego pokoju okręgu radzyńskiego zamieszkałego na stałe w Branicy koło Radzynia. Do Szlubowskich należy też rozległa pałacowa rezydencja w Radzyniu. W 1870 r. właścicielem Mełgwi Podzamcze jest Korwin Szlubowski.
Po małżeństwie Stefanii ze Szlubowskich z Edwardem Rulikowskim dobra te znajdują się w rękach Rulikowskich aż do 1944 r. Ostatnimi właścicielami są Maria i Zygmunt Rulikowscy.
Po II wojnie światowej zespół pałacowo-parkowy użytkowany jest kolejno przez: szkołę rolniczą, hotel robotniczy, spółdzielnię produkcyjną i od 1956 r. przez szkołę podstawową i rolniczą.

W czasie długoletniej historii kształtowania się obronnego ośrodka dworskiego, a nastepnie rezydencji pałacowej w Mełgwi - Podzamcze można wyróżnić cztery okresy:
- na przełomie XIII i XIV w. istnieje tutaj dwór lub zamek obronny z drewna i kamienia, który następnie zostaje rozbudowany i zburzony przy końcu XVIII w. .W dostepnych źródłąch brak przekazu o istnieniu ogrodu zamkowego.
- okres \"Stoińskich\" wiążę się z powstaniem zespołu pałacowego, który powstaje na starym zrębie. Jest to pałac barokowy z przylegającym regularnym ogrodem od strony południowej. Na planie z 1846 r. widnieje pałac z dwoma bocznymi skrzydłami i towarzyszące mu regularne założenie ogrodowe o zarysie prostokąta, co wskazuje na symetrię podziałów w obrębie jego wnętrza.
- okres Szlubowskich i Rulikowskich. Wtedy prawdopodobnie na głównej osi za pałacem powstaje szeroki salon ogrodowy otoczony rzadkimi okazami drzew, przechodzący w aleję spacerową. W czasie przebudowy pałacu w XIX i XX w. fragmenty ogrodu uzyskują swobodny układ alejek, powstaje tez mała architektura (fontanna, taras z balustradą, owalny gazon z podjazdem na dziedzińcu itp.)
- po 1944 r. kolejni użytkownicy zaniedbują zespół pałacowo - parkowy, nie przeciwdziałając zamieraniu rzadkich okazów drzew i dewastacji zabytkowych budynków. Ten stan uległ nieco poprawie z chwilą przejęcia obiektu przez szkołę.

tekst: Mariusz Dolhan 2011

Opis

Zabudowania pałacowe wraz z parkiem tworzą barokowy układ entre cour et jardin („między dziedzińcem a ogrodem”). Główna oś założenia przebiega z północy na południe przez bramę wjazdową, mostek, owalny dziedziniec, środek pałacu oraz aleję parkową na jego tyłach. Od zachodu ograniczone jest ono stawami i łąkami, od wschodu pierwotnie pawilonami (zachował się tylko ten od strony pałacu) Dalej ku północy, wzdłuż wschodniego boku dziedzińca ulokowana jest prostopadła do pałacu oficyna.
Pałac frontem zwrócony jest na północ, piętrowy, podpiwniczony. Pierwotnie był barokowy, nieustalonego autorstwa. Ma rzut prostokąta ze środkowym ryzalitem od frontu i ryzalitami skrajnymi w obu dłuższych elewacjach. Ryzality tylne zostały gruntownie przekształcone lub dobudowane w 2. połowie XIX wieku, południowo-zachodni jest półkolisty. Łączy je ziemny taras (dawniej z balustradą). Do elewacji zachodniej przylega cylindryczna wieża mieszcząca klatkę schodową, dobudowana zapewne w 2. połowie XIX wieku. Druga zewnętrzna klatka schodowa, na rzucie połowy ośmioboku, znajduje się przy elewacji wschodniej, w narożniku między pałacem a parterowym łącznikiem wiążącym go z pawilonem.
Fasada pałacu jest pięcioosiowa, z jednoosiowymi ryzalitami. Ryzalit środkowy ma zaokrąglone naroża, ujęty jest szerokimi, uproszczonymi pilastrami i zwieńczony murem attykowym. Nad prostokątnym wejściem znajduje się okno typu porte-fenêtre zamknięte łukiem odcinkowym. Ryzality skrajne mają zaokrąglone naroża ujęte boniowanymi lizenami i szczyty z 2. połowy XIX wieku. Elewacja ogrodowa korpusu jest siedmioosiowa, układ ryzalitów zmieniony.
Wszystkie otwory ujęte są w ozdobne obramienia zapewne z 2. połowy XIX wieku, jedynie kwadratowe okna na piętrze korpusu w szerokie, profilowane obramienia z XVIII wieku. Dach nad korpusem jest wysoki, czterospadowy, z lukarnami. Nad pozostałymi częściami niższe, dwu- i trójpołaciowe, nad wieżą stożkowy hełm, wszystkie dachy kryte blachą.
Wnętrze pałacu ma układ dwutraktowy, niegdyś symetryczny, w częściach skrajnych nieznacznie przekształcony w XIX – XX wieku. Na osi znajduje się hall z dwubiegową klatką schodową w ryzalicie frontowym oraz czworoboczny salon. Pomieszczenia w trakcie ogrodowym mają układ amfiladowy. Układ piętra jest analogiczny, jego część wschodnia została przekształcona najmniej. Klatka schodowa oraz hall na parterze i piętrze mają sklepienia kolebkowe z lunetami. W trzech pomieszczeniach na parterze zachowały się również sklepienia kolebkowe z lunetami i kolebkowo-krzyżowe. Pozostałe nakryte są belkowanym stropem i sufitami (te ostatnie pochodzą zapewne z 2. połowy XIX wieku). Na piętrze są wyłącznie sufity.
Zachowany pawilon wschodni został wzniesiony w 2. połowie XVIII wieku, jest połączony z pałacem (łącznik pochodzi z XIX wieku). Jest murowany z cegły i otynkowany, parterowy, na rzucie kwadratu. Elewacje mają podziały pilastrowe, z profilowanym gzymsem u góry. Dach wysoki, namiotowy, z kominami pośrodku. Łącznik pawilonu z pałacem jest węższy, prostokątny, półtoratraktowy.
Wnętrze pawilonu jest dwutraktowe, z sionką w jednym z traktów, nakryte sufitami. W jednym trakcie zachowały się sklepienia kolebkowo-krzyżowe.
Oficyna została wzniesiona zapewne w 2. połowie XVIII wieku, niegdyś stanowiła pomieszczenie mieszkalne, z czasem zamienione na gospodarcze, obecnie ponownie mieszkalne. Jest murowana z cegły i otynkowana, prostokątna, podpiwniczona. Elewacje mają podziały pilastrowe. Dach jest czterospadowy, kalenicowy, wnętrze dwutraktowe, nakryte sufitami.
Pawilony i oficyna pierwotnie połączone były murem, który oddzielał dziedziniec pałacowy od parku i folwarku. Zachowały się jego fragmenty – dwie bramy. Jedna łącząca nieistniejący pawilon północny i oficynę, druga pomiędzy pawilonem wschodnim i nieistniejącym już zachodnim – o charakterze barokowym, wzniesiona być może przed 1922.
Brama i pawilon przybramny, o charakterze barokowym. Brama jest murowana z kamienia i otynkowana, parawanowa, trójarkadowa (z jedną częścią boczną uszkodzoną, niepełną). Jej środkową część wieńczy szczyt z herbem Korab Rulikowskich i sterczynami po bokach. Pawilon (nie zachował się) był murowany, kwadratowy, dwutraktowy, przykryty namiotowym dachem z kominem pośrodku.
Przed bramą wjazdową, na osi założenia pałacowego stoi późnobarokowa kapliczka (XVIII wieku), murowana z cegły i otynkowana. Cokół i dolna kondygnacja mają rzut trójkąta, o dwóch bokach wklęsłych i trzecim frontowym, lekko wybrzuszonym. Zwieńczenie jest węższe, cylindryczne. (JB2026)

Park

Park.

Inne

Oficyna.
Ogrodzenie z bramą i furtą.