Żulin

Stan obecny

Własność prywatna. Budynek częściowo zamieszkały.

Historia

Dwór z pocz. XX w.
Żulin to wieś leżąca nad rzeką Białką, która 4 km dalej w kier. zachodnim uchodzi do Wieprza. Położona jest w odległości 12 km na północ od centrum Krasnegostawu i 24 km na zachód od Chełma Lubelskiego. Istniała już w XIV w., a jej właścicielem w 1398 r. był Marcin, syn Piecza – dziedzica Jakubowic (k. Lublina). Bratem Marcina był Piecz junior, któremu w wyniku podziału majątku (w 1409 r.) przypadły Jakubowice oraz Żydowskie. Niestety nie dysponujemy dalszymi zapiskami o Żulinie, dopiero w okresie 1490-1511 pojawia się Jakub Abermoth (inaczej Hebermuth), który w 1504 r. zamienił swoje sołectwo w Żulinie za inne dobra od Jana Swirczowskiego, tenutariusza Ropczyc.
Miał później Żulin jeszcze wielu właścicieli, a co najmniej pod koniec XVIII w. siedzieli tu Krasińscy, którzy w 1797 r. zatwierdzili nadania dla miejscowej cerkwi. Kazimierz hr. Korwin-Krasiński h. Ślepowron (1725-1802), ożeniony był trzykrotnie: w 1856 z Eustachią Potocką h. Pilawa (córka Gertruda), w 1767 z Elżbietą Potocka (1740-1776) i w 1782 r. z Anną Ossolińską h. Topór (1759-1809). Jednym z ich 5 dzieci był Józef Wawrzyniec Maciej (1785-1845), ożeniony z Emilią Anną Marianną Ossolińską (1790-1868). Z tego związku pochodziło 5 dzieci, m.in. Adam Henryk Kajetan (1821-1903), ożeniony z Karoliną hr. Mycielską h. Dołęga (1825-1912). Jedną z sióstr Józefa była Elżbieta Marianna Józefa (1791-1832), która współdziedziczyła majątek. Była żoną Adama Jaraczewskiego h. Zaremba (1785-1833). Po jej śmierci (ok. 1833) majątek przeszedł całkowicie w ręce Józefa. W 1810 r. słynny literat, major armii Księstwa Warszawskiego, senator-kasztelan etc. ożenił się z Emilią Ossolińską i mieli 5 dzieci: Mariannę (1810-1862), Stanisława Kostkę, Karola Joachima, Paulinę Ludwikę Emilię oraz Adama Henryka Kajetana.
W 1833 r. w Krakowie, Marianna Krasińska wyszła za Kazimierza hr. Łubieńskiego h. Pomian (1801-1870) i wniosła mu majątek w wianie. Mieli dwoje dzieci: Franciszka (1834-1891), ożenionego z Anną Marią Lubomirską h. Drużyna (1834-1891) oraz Emilię (1837-1922), zamężną za Feliksa Hilarego Michała Sobańskiego h. Junosza (1833-1913). Za ich czasów (1827) we wsi znajdowało się 99 domów, zamieszkałych przez 715 osób. W poł. XIX w. w skład majątku wchodziły wsie: Borowica, Wola Żulińska, Józefów oraz Zagrody. Na skutek przeprowadzonej reformy rolnej, wsie te odłączono a ziemię podzielono pomiędzy osadników. W samym Żulinie pod parcelację poszło 467 mórg, na których powstało 25 osad. Utworzono też osadę zwaną Pomian, na terenie której powstały zakłady fabryczne. Zarządcą dóbr został wówczas (1858) niejaki Starzyński. W 1872 r. Franciszek wykupił część siostry, a 11 lat później sprzedał (same zakłady?), za kwotę 15 tys. srebrnych rubli.
W 1883 r. Żulin dzielił się na wieś, folwark i dobra, leżał w pow. chełmskim, gminie i parafii Pawłów. We wsi znajdowała się cerkiew (siedziba parafii), szkoła, trzy młyny wodne, fabryka drożdży, krochmalnia, gorzelnia i papiernia. Na dobra ziemskie oprócz Ż. składały się folwarki: Marynin, Zahań, Elżbiecin i Borowica, ponadto przysiółek Osówka. Ogólny obszar wynosił 6980 mórg, w tym 4142 morgi lasów, 744 m. ziemi uprawnej, 392 m. łąk, 117 m. pastwisk i 137 mórg wody.
Ok. 1990 r. majątek podzielony był na 2 części: „A” o pow. 3312 mórg (w tym 241 mórg stawów rybnych) oraz „B” – 3177 mórg, głównie lasów. Za kwotę ok. 10 tys. rubli uwolniono te lasy od tzw. serwitutów. Właścicielem był już wówczas Ludwik Józef Adam hr. Korwin-Krasiński h. Ślepowron (zm. 1905), syn Augusta (1797-1857) i Joanny Krasińskiej (1806-1838). Hrabia był znanym przemysłowcem i ekonomistą, a także Kawalerem Maltańskim, grandem hiszpańskim, szambelanem austriackim etc. Miał dwie żony; zaślubioną w 1860 r. Elizę hr. Branicką h. Korczak (zm. 1876) oraz zaślubioną w 1880 r. – Magdalenę Zawisza-Kieżgadło h. Łabędź (1861-1945). Z drugą żoną miał jedyną córkę Ludwikę, zamężną (ślub w 1901) za Adama Ludwika ks. Czartoryskiego h. Pogoń Litewska. W 1913 r. od spadkobierców Czartoryskiego majątek kupił dziedzic Jastkowa - Nikodem Budny, który w 1918 r. wybudował tu opisywany dwór. Po doprowadzeniu finansów do ruiny, dobra w 1927 r. zostały wystawione na licytację, nabył je zaś syn Nikodema – Jan Nepomucen Budny, który mieszkał tu do wybuchu 2. wojny światowej. W 1930 r. wieś leżała w gminie Pawłów, a dobra Budnego obejmowaly 2500 ha. Do majątku należał jeden z młynów oraz krochmalnia, we wsi był także sklep A. Krzyśnika. Właścicielem drugiego młyna był M. Szpajzman. Po wojnie dawne dobra Budnych zostały znacjonalizowane.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór parterowo – piętrowy, nakryty dwuspadowymi dachami krytymi eternitem. Składa się z dwóch brył: niższej od strony SW i wyższej od NE. Budynek fasadą skierowany jest na płd.-wschód (SE).

Park

Park krajobrazowy z XIX / pocz. XX w. o pow. 2,9 ha, z zachowaną aleją dojazdową z 1. poł. XIX w.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011