Wierzchowiska Drugie

Stan obecny

Własność prywatna - Hotel Sanna

Historia

Początki wsi Wierzchowiska lub Wierchowiska sięgają XV wieku. W 1551 r. należała do parafii Słupia, w 1668 r. do Modliborzyc. W 1676 była własnością Tomasza Innocentego Zaporskiego, skarbnika lubelskiego. W następnych latach majątek należał do: Kochanowskich, Bogdańskioh, Barańskich, Wiercińskich. Na pocz. XIX w., za czasów Wojciecha Wiercieńskiego, podstarosty drohickiego, znajdował się tu skromny drewniany dworek, kilkakrotnie przebudowywany i powiększany (również o część murowaną). W 1868 r. zakupiony został przez Jana Michelisa za pieniądze zagarnięte powstańcom w czasie potyczki z wojskami carskimi pod Sowią Górą w Batorzu (1865 r.). W tym okresie istniał tu prawdopodobnie typowy dworek szlachecki ze spadzistym dachem pokrytym gontem, otoczo ny parkiem z 2 stawami. W rękach Michelisa majątek został zaniedbany i zadłużony. Wystawiono go na licytację w 1900 r. Nowym właścicielem został Gustaw Świda, a następnie jego syn Gustaw (ur. 1885), który ożenił się w 1912 r. z warszawianką Zofią Skibińską. W 1915 r. urodził się im syn Mariusz. W tym czasie nastąpiła modernizacja majątku. Sprzedane część odległych terenów. W 1atach1905-1906 odsprzedano 200 morg pola ornego. W latach 1912-1913 tereny zalesione. Z reszty rozparcelowanej ziemi powstała kolonia wierzchowiska zwana Kamienną Górą. W 1914 r. sprzedano tzw. "Półłanki", z których powstały Ożogi i Zamłynie. Na początku XX w. powstał obecny dwór w Wierzchowiskach, być może z wykorzystaniem murów poprzedniego budynku. Wówczas bryła dworku (znana z fotografii) była analogiczna do obecnej (z wgłębnym portykiem i dwoma ryzalitami od frontu), jednak bez mansardowych dachów, ozdobnych szczytów i schodów. Ostateczną formę nadano mu zapewne w latach 20. XX w. Świda prężnie zarządzał majątkiem. Zapoczątkował uprawę buraków cukrowych, ogórków, pomidorów i truskawek, rozwinął uprawę drzewek owocowych, wprowadził do hodowli nowe rasy bydła. Jego żona Zofia zainicjowała dla potrzeb Koła Młodzieży Katolickiej budowę Domu Katolickiego ze sceną i widownią.
Ostatnimi właścicielami majątku Wierzchowiska byli Marian Józef Świda i Józef Stroiński. W październiku 1946 roku nastąpiło formalne przejęcie majątku na cele reformy rolnej i parcelacja.
W okresie powojennym pomieszczenia obiektu przystosowane, poddano przeróbkom związanym z utworzeniem mieszkań dla nauczycieli oraz poczty. W 1975 r. nastąpiła adaptacja budynku na potrzeby Ośrodka Szkoleniowe-wypoczynkowego Tarnobrzeskiej Chorągwi ZHP. Po 1976 r. zlikwidowano niewielką przybudówkę pod daszkiem pulpitowym z osobnym wejściem w pd.-zach. narożu korpusu głównego. W skrzydle zach. pomieszczenia zaadaptowano na sanitariaty. W większości pomieszczeń wymieniono parkiety, część podłoży wyłożono lastrico. Od końca lat 80. przejęty przez gminę obiekt przez wiele lat pozostawał nieużytkowany. Obecnie w rękach prywatnych, w latach 2002-2012 zespół został poddany kompleksowemu remontowi. Dwór zaadaptowano na hotel i restaurację, z zachowaniem oryginalnej bryły i wystroju architektonicznego elewacji. Jako wyróżniająca się realizacja konserwatorska otrzymał w 2012 r. „Laur Konserwatorski” - nagrodę Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. (Jarosław Bochyński 2025)

Opis

Zespół usytuowany jest krawędzi doliny rzeki Sanny, w północnej części wsi. Składa się z murowanego dworu otoczonego parkiem krajobrazowym. Dwór zbudowany w tzw. stylu dworkowym, nawiązującym do baroku, wywodzącym się z poszukiwań polskiego stylu narodowego. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem i użytkowymi piwnicami. Wzniesiony na dwuczłonowym planie (zapewne będącym wynikiem przebudowy) składającym się z korpusu głównego i wąskiego skrzydła od zach. Korpus na planie zbliżonym do kwadratu ze skrajnym ryzalitami od frontu, pomiędzy którymi wgłębny portyk. Pierwotny układ wnętrza korpusu trójdzielny, dwutraktowy w części środkowej, w której znajdował się hall i salon oraz trzytraktowy w partiach bocznych. Murowany z cegły i kamienia wapiennego, otynkowany. Obecnie wnętrza nakryte współczesnymi stropami żelbetowymi; nad częścią piwnic zachowane sklepienie kolebkowe. Poszczególne człony budynku nakryte dachami mansardowymi z lukarnami i powiekami na osi korpusu; dachy pokryte dachówką. Elewacja frontowa symetryczna, na wysokim cokole. W części centralnej portyk wgłębny poprzedzony schodami wachlarzowymi, po bokach dwuosiowe ryzality zwieńczone neobarokowymi, dwukondygnacjowymi szczytami o falistym wykroju, ujętymi wolutami i zakończonymi sterczynami z kulami. Dolne kondygnacje szczytów przeprute półkolistymi triforiami umieszczonymi w arkadowych wnękach rozdzielonych półkolumnami; w zwieńczeniu okulusy. Naroża ryzalitów boniowane. Elewacja tylna parterowa, z trójosiowym ryzalitem pozornym, w którym współczesne porte-fenêtre zwieńczone oknami termalnymi. Wszystkie elewacje zakończone profilowanym gzymsem. Przed elewacją wsch. taras, od zach. analogiczny dodany współcześnie. Park położony na zachód i południe stoku wzgórza. Składa się z parku dolnego ze stawami przy rzece; części otaczającej dwór, z podjazdem i gazonem oraz naturalistycznego parku o charakterze leśnym, w którym znajduje się krzyż powstańczy z 1863 r.

Park

Park położony jest we wsi znanej od XV wieku pod nazwą Wíerzchowiska lub Wierchowiska. ozdobnego. Na początku XVIII wieku właścicielem Wierzchowisk był „Samuel Antoni na Modliborzycach i Wierzchowiskach Nahorecki", następnie majątek należał do Wiercińskich m. in. do Wojciecha Wiercińskiego - marszałka sejmików powiatowych w Kraśniku. W tym czasie prawdopodobnie ukształtował się typowy ośrodek dworski. Brak z tego okresu informacji na temat ogrodów; wiadomo jednak, że dwór zatrudniał w tym czasie wśród służby także ogrodników, m.in.: Macieja Chełmieńskiego, Józefa Woycickiego, Stanisława Pikula. Dziewiętnasty wiek zaznaczył się częstą zmianą właścicieli. z tego okresu pochodzi zapewne część starodrzewu parkowego. W 1900 r. zadłużony majątek Wierzchowiska został zlicytowany. Nowym właścicielem został Gustaw Świda, następnie jego syn Gustaw-Konstanty. Świdowie zmodernizowali majątek, wybudowali nowy dwór, rozwinęli i powiększyli ogród spacerowy o park leśny. W 1923 r. łączna powierzchnia ogrodu spacerowego wynosiła 3,24 ha. Dużą powierzchnię zajmowały również ogrody warzywne - 10,3 ha, sady - 1,7 ha, podwórza i zabudowania - 3,9 ha. Dwór stał się wtedy ośrodkiem rozwoju kultury rolnej, ogrodnictwa, warzywnictwa, chmielarstwa, hodowli bydła, Ostatnimi właścicielami majątku Wierzchowiska byli Marian Józef Świda i Józef Stroiński. W październiku 1946 roku nastąpiło formalne przejęcie majątku na cele reformy rolnej i parcelacja. Na bazie folwarku przy dworze założono PGR, po czym Spółdzielnię Produkcyjną i w końcu SKK. Park ulegał zaniedbaniu. Od lat 60. na obrzeżach parku zaczęły powstawać nowe obiekty: szkoła podstawowa, blok mieszkalny dla nauczycieli (lata 60.), ośrodek zdrowia (lata 70.), zlewnia mleka (lata 80). Lata 1975-76 wiążą się z remontem dworu i przystosowaniem parku do funkcji ośrodka szkoleniowo-wypoczynkowego Tarnobrzeskiej Chorągwi ZHP, który funkcjonował tu do początku lat 90. Prace adaptacyjne wiązały się głównie z budową kilku boisk, utwardzeniem części dróg parkowych, założeniem oświetlenia, dodatkowymi nasadzeniami .Wtedy też zlikwidowano starą drogę wjazdową i dojazd do dworu został poprowadzony obecną „boczną” drogą. Planowano też budowę kąpieliska na bazie jednego ze stawów parkowych. W latach 90. postępowało dalsze niszczenie parku. W końcu 1991 r. wycięto w nim 3 drzewa, W 1992 - 8 drzew (3 świerki, 3 klony, 2 wierzby), W tym roku pojawiło się też wysypisko śmieci w rejonie krzyża powstańczego. Od 1985 r. park jest wpisany do rejestru zabytków, w 1991 r. ustanowiono na jego terenie 6 pomników przyrody, w 1997 r. kolejny pomnik przyrody w formie zespołu źródeł przy stawach. Obecnie w rękach prywatnych, w latach 2002-2012 zespół został poddany kompleksowemu remontowi.
Park w zachowanych granicach ma kształt nieforemnego wieloboku rozciągniętego na zachodnim i południowym stoku wzgórza. Granica zachodnia parku biegnie wzdłuż rzeki Sanny, południowa przylega do szosy prowadzącej do Węglisk i Antolina .Granica wschodnia pokrywa się z drogą dojazdową do szkoły i ośrodka zdrowia, następnie biegnie załamaniami wzdłuż ogrodów działkowych i młodych zadrzewień, W lesie skręca w kierunku zachodnim ku dolinie Sanny. W parku można wyróżnić trzy podstawowe części: park dolny, park przy dworze i park leśny. Park dolny - tak można umownie nazwać południową część parku leżącą w dolinie Sanny, która jest płaska, niezadrzewiona i służy celom sportowo-rekreacyjnym. Część zachodnią dolnego parku zajmują dwa stawy. Staw dolny zasilany z rzeki Sanny ma regularne, ogroblowane brzegi. Staw górny – zasilany bezpośrednio ze źródeł bijących u podnóża stromego stoku, na którym rozciąga się park leśny. Tuż za stawami, wzdłuż zachodniej granicy parku ciągnie się stara aleja grabowa (z domieszką olchy), przechodząca w sąsiedztwie górnego stawu w szpaler urozmaicony olchą i kilkoma sędziwymi wierzbami. W narożniku parku przy moście na Sannie znajduje się zagroda rolnicza z domem murowanym tzw. Stangretówka, podarowana przez dziedzica A. Czajczykowi za zasługi wojenne W 1918 r. zagrodę izoluje od parku wysoki szpaler świerkowy z topolami i lipami. Park przy dworze - ta część parku otacza n dwór. Powiązanie dworu z parkiem zapewniają, dwuskrzydłowe schody skierowane ku podjazdowi z gazonem. Teren niezbyt stromo opada ku południowi, tworząc rodzaj tarasu zakończonego skarpą. Dawna droga wjazdowa prowadząca od mostu na Sannie do podjazdu nie istnieje. Teren wokół dworu porastają stare drzewa. Wzdłuż wspólnej drogi dojazdowej do dworu, szkoły i ośrodka zdrowia ciągnie się pasmo zadrzewień i zakrzewień z kilkoma sędziwymi klonami, kasztanowcem, lipami (jedna stanowi pomnik przyrody); są też drzewa z dosadzeń powojennych (topole, młode lipy). Od południowego zachodu dwór jest otoczony wielogatunkowym starodrzewem. Występują tam skupiny starszych lip uzupełnione pojedynczymi kasztanowcami, rnodrzewiami, brzozami oraz większą liczbą średniowiekowych klonów pospolitych. Wśród nich jest także sędziwy klon uznany za pomnik przyrody. Część parku przy elewacji północnej została przekształcona w czasie powojennym. Była próba ukształtowania ogrodu z zastosowaniem wierzb płaczących, żywotników zachodnich i krzewów.
Część północna ( park leśny) - tuż za lipnikiem z krzyżem powstańczym rozpoczyna się park naturalistyczny o charakterze leśnym. Zadrzewienia są prawie jednolicie zwarte. Dominuje grab, klon pospolity, jawor, lipa drobnolistna. Występuje też dąb szypułkowy, buk, modrzew, osika, w niższej części olsza, a przy północnej granicy sosna. Najdorodniejsze drzewa (dąb, modrzew, sosna wejmutka i lipa drobnolistna) są pomnikami przyrody. Ścieżki spacerowe prowadzone są płynnie w dostosowaniu do rzeźby terenu. Strome odcinki ścieżek wyposażone są w proste schody ogrodowe. W północno-zachodnim narożniku znajduje się jedno z wejść do parku od strony wsi.
W miejscu dawnych ogrodów warzywnych, cieplarni i sadu stoją obecnie : szkoła podstawowa, ośrodek zdrowia, blok mieszkalny i zlewnia mleka. Z dawnych zabudowań części gospodarczej zachowały się: stajnia cugowa spichlerz i od strony południowej - jeden z czworaków (JB2025)

Inne

Oficyna, obora, stodoła, spichlerz, kuchnia, kordegarda i brama murowano-żeliwna z końca XIX w.
Źródła:
Karta zabytku Anna Sikora-Terlecka, Bożena Stanek-Lebioda
Opracowanie Bożeny Stanek-Lebioda
Ewidencja parkowa Stanisław Styczyński
Ewidencja Parku Jan Niedźwiedź