Tarnogóra

Stan obecny

Własność prywatna. Dziś w pałacu w Tarnogórze działa "Pałacowa Przystań". Jest to kompleks rekreacyjny . Trwają prace remontowe pałacu (JB kwiecień 2026)

Historia

Tarnogóra założona została przez Jana Tarnowskiego hetmana wielkiego koronnego na gruntach królewskiej wsi Ostrzyca. W 1548 r.oku otrzymała prawa miejskie. Istniało tu obronne „fortalicium”, stanowiące siedzibę kolejnych starostów lub dzierżawców. W roku 1750 ówczesny starosta Antoni Granowski założył na drugim brzegu Wieprza, przy głównym trakcie komunikacyjnym miasteczko Izbicę, do której przesiedlono tarnogórskich żydów, zaś słabo rozwijająca się Tarnogóra w 1869 r. utraciła prawa miejskie. Na początku XIX wieku właścicielami Tarnogóry byli krótko Czartoryscy, następnie Ignacy Horodyski, a od 1823 roku Józef Czyżewski, generał wojsk polskich, który w latach 1830-1840 wzniósł tu, zachowany do naszych czasów, murowany pałac. W rękach rodziny Czyżewskich majątek pozostał do 1910 roku, kiedy po Stanisławie wygasła męska linia rodu i Tarnogórę otrzymał jego siostrzeniec Władysław Smorczewski, gospodarujący tu do II WŚ. Po wojnie pałac przeznaczono na szkołę. W 1946 roku powstało tu Samorządowe Koedukacyjne Gimnazjum i Liceum Gminnej Rady Narodowej. Jeszcze w latach 20. XXI wieku służył jako budynek tutejszego liceum ogólnokształcącego. Dziś na terenie zespołu pałacowo-parkowego działa kompleks rekreacyjny "Pałacowa Przystań". (JB2026)

Opis

Zespół dworsko-parkowy położony jest we wschodniej części wsi, po południowej stronie drogi lokalnej. Składa się z pałacu poprzedzonego podjazdem i owalnym gazonem, po którego zachodniej stronie znajdują się nowe budynki w miejscu dawnej oficyny, zaś po stronie wschodniej pozostałości zabudowań folwarcznych. Od południowego zachodu rozległy park i ogrody użytkowe, całość otoczona od wschodu i południa meandrującym Wieprzem. Pałac późnoklasycystyczny z elementami neogotyku. Elewacją frontową zwrócony na północ. Wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, z okrągłą wieżą przy południowo zachodnim narożniku i późniejszym przedsionkiem od wschodu. Jednokondygnacjowy, z piętrową częścią środkową od frontu i (ze względu na spadek terenu) dwukondygnacjowy od ogrodu; podpiwniczony. Układ wnętrza wielodzielny, dwutraktowy, z hallem i salonem na osi; w części środkowej i zachodniej trakty rozdzielone korytarzem. Murowany z cegły, otynkowany. Wewnątrz stropy drewniane, w piwnicach sklepienia kolebkowe. Nad korpusem dach czterospadowy, nad portykiem dwuspadowy, nad wieżą stożkowy, kryte blachą. Elewacja frontowa jedenastoosiowa, z trójosiową piętrową partią środkową, poprzedzoną czterokolumnowym, toskańskim portykiem w wielkim porządku, zwieńczonym niskim, trójkątnym frontonem; w belkowaniu portyku data 1840. Elewacja ogrodowa dwukondygnacjowa, niesymetryczna, dziesięcioosiowa, z dwupoziomowym tarasem od wschodu. Elewacja zachodnie ukształtowana w formie neogotyckiego romantycznego „zameczku”, z wtopioną w południowo-zachodnie naroże wieżą. Zwieńczona gzymsem kroksztynowym i krenelażem. W elewacji otwory okienne o zróżnicowanym kształcie i wielkości, m.in.: na piętrze szerokie okno wypełnione stolarką w typie mauretańskim; w przyziemiu okulus oraz prostokątne okna umieszczone w dwuarkadowej wnęce wspartej na półkolumnach. Wszystkie elewacje pałacu o analogicznych podziałach horyzontalnych w postaci prostych gzymsów kordonowych na wysokości cokołu i pod oknami oraz profilowanego gzymsu modylionowego w zwieńczeniu. Otwory okienne w elewacjach północnych., południowych i wschodnich prostokątne, zwieńczone prostymi gzymsami. We wnętrzu zachowana część dawnego wystroju: klasycystyczne sztukaterie, drewniane boazerie i ozdobne obramienia otworów okiennych i drzwiowych, wielobarwne posadzki ceramiczne i parkiety, piece kaflowe i neorenesansowy kominek w hallu. Park krajobrazowy o charakterze romantycznym, znacznie powiększony na przełomie XIX i XX wieku założony na wysokiej krawędzi doliny Wieprza o zróżnicowanej konfiguracji terenu. Składa się z części przypałacowej z podjazdem i gazonem; ogrodu górnego z pozostałościami alei lipowych i szpalerów grabowych oraz ogrodu dolnego z alejkami o swobodnym układzie, z polankami i salonami ograniczonymi wijącą się rzeką i sadzawkami. Od północnego zachodu w obręb parku włączone sady. Od frontu zachowane fragmentarycznie murowane ogrodzenie o cechach neogotyckich. (JB2026)

Park

Park z aleją dojazdową.

Inne

Karta zabytku Włodzimierz Boruch
Opracowanie Bożeny Stanek-Lebioda
palacwtarnogorze.pl