Rudka

Stan obecny

Zespół Szkół Rolniczych

Historia

Pierwszy dwór w Rudce zbudowano w 1434 roku, kiedy to Rudkę nadano Pretorowi z Korczewa. Korczewscy posiadali te dobra do początku XVI wieku i m.in. w 1442 r. uposażyli istniejący już we wsi kościół.
Na początku XVI wieku dobra rudzkie zostały własnością Zofii z Korczewa, która przed 1511 rokiem wyszła za mąż za Stanisława Hlebowicza, wojewodę połockiego. W 1522 r. Zofia, 1o voto Hlebowiczowa, 2o voto Czaplowa przekazała Rudkę swojemu synowi Mikołajowi, ale wzmiankowana była jako właścicielka Rudki jeszcze w roku 1538. Po okresie rodzinnych sporów własnościowych Rudka została ostatecznie drogą zamiany w 1560 r. własnością Mikołaja Kiszki, wojewody podlaskiego. Przestała być wtedy centrum samodzielnego majątku, lecz spadła do rangi siedziby jednego z kluczy dóbr ciechanowskich Kiszków.
Po śmierci Mikołaja Kiszki w 1587 roku Rudka przeszła w ręce jego syna Mikołaja, starosty drohickiego (zm. w 1620 r.), a następnie wnuka – Piotra (zm. w 1630 r.). W 1647 r. stała się własnością Ossolińskich, gdyż Zbigniewowi Ossolińskiemu (zm. w 1678 r.), wojewodzie sandomierskiemu i staroście drohickiemu, wniosła dobra rudzkie w posagu Barbara Iwanowska, córka Jakuba, podczaszego podlaskiego i Anny z Ciechanowca Kiszczanki (córki Mikołaja Kiszki, starosty bielskiego, wnuczka Mikołaja Kiszki, wojewody podlaskiego)
Rudkę przejął już przed 1662 rokiem Jakub Ossoliński (zm. w 1711 lub 1712 r.), syn Zbigniewa i Barbary z Iwanowskich. W 1664 r. uzyskał on przywilej królewski na urządzenie tu targowiska wiejskiego. Zamieszkiwał on w dworze w Rudce jeszcze w 1676 roku, chociaż w roku 1669 dobra zostały podzielone, a część z Rudką powinna przypaść bratu Jakuba - Maksymilianowi Franciszkowi (zm. po 1703 r.), dziedzicowi Siemion. Pierwszy murowany dwór wzniósł w 1718 r. Franciszek Maksymilian Ossoliński. Był to parterowy budynek na rzucie wydłużonego prostokąta, z dwoma węższymi skrzydłami zakończonymi od strony ogrodu okrągłymi basztami, z piętrowym trójosiowym ryzalitem na osi, o zaokrąglonych narożach od strony ogrodu, z alkierzami i kolumnowym portykiem. Wnętrze o dwutraktowym układzie, z sienią i salonem na osi W 1727 r. spadkobiercy Maksymiliana Franciszka rozdzielili majątek pomiędzy siebie, a Rudka przypadła wtedy Franciszkowi Maksymilianowi, podskarbiemu wielkiemu koronnemu (zm. w 1756 r.). Po nim odziedziczył ją Józef Ossoliński, wojewoda wołyński (zm. w 1780 r.). Po 1759 r. stała się ona własnością jego stryjecznego brata Aleksandra, miecznika litewskiego.
W 1763 r. Aleksander gruntownie przebudował dwór, wystawił budynki gospodarcze, założył nowy folwark. Po 1790 r. Rudkę odziedziczył syn Aleksandra – Józef Kajetan Ossoliński, ostatni kasztelan podlaski (zm. w 1834 r.), ożeniony z Marią Zaleską, podkomorzanką nurską (zm. w 1813 r.). W latach 1834-1860 właścicielem dóbr rudzkich był Wiktor Maksymilian Ossoliński, adiutant ks. Józefa Poniatowskiego, uczestnik kampanii 1809 r. i 1811-1812 r., powstaniec 1830 r., blisko związany z dekabrystami. Za jego udział w powstaniu majątek został w 1831 r. przeznaczony do konfiskaty, do której jednak nie doszło.
Po Wiktorze Ossolińskim dobra przeszły na własność jego córki Wandy Zofii, od 1848 roku żony Tomasza Potockiego, powtórnie zamężnej w 1861 roku ze Stanisławem Jabłonowskim.
W roku 1902 Wanda z Ossolińskich Jabłonowska przekazała majątek córkom Anieli Zamoyskiej i Janinie Potockiej. W 1915 roku Janina, żona Konstantego Potockiego, odkupiła od siostry jej część majątku, a następnie w latach 1913-1914 przebudowała dwór i kompozycję ogrodów. Budynek zyskał neobarokowy wygląd. Korpus podwyższono o jedno piętro, pokryto wielospadowym dachem, na którym nadbudowano belweder, po obu stronach budynku głównego rozbudowano wieże.
Podczas wojny 1920 r. pałac zdewastowano, z rąk bolszewików szczególnie ucierpiała biblioteka Ossolińskich i galeria obrazów.
W 1927 roku właścicielem Rudki został najstarszy syn Janiny i Konstantego Potockich – Franciszek Salezy (zm. w 1946 r.), jednak dobrami zarządzał jego syn Ignacy (zm. w 1937 r.). W latach 1937-1939 rozebrano część pałacu pozostawiając trzy stojące odrębnie części – korpus główny i dwa skrzydła. Park, który był zaniedbany już wcześniej, w okresie międzywojennym uległ dalszemu zaniedbaniu, zapewne w związku z trudnościami finansowymi właścicieli, a w przed 1939 r. wszystkie wnętrza parku (także najbardziej reprezentacyjne wnętrze dawnego parteru) zostały zasadzone sadami.
W latach 1939-1941 w Rudce funkcjonowało radzieckie państwowe gospodarstwo rolne, za którego czasów usunięto rosarium i dokonano kolejnej dewastacji parku. W okresie okupacji niemieckiej nie zachodziły tu już większe zmiany.
Po II wojnie światowej teren założenia został podzielony między Szkołę Rolniczą i Technikum Rachunkowości Rolnej oraz Państwowe Gospodarstwo Rolne Rudka.
W latach 1965-1970 pałac zrekonstruowano i przywrócono do stanu z 1914 r. Został on przeznaczony na cele edukacyjne – mieści się w nim Zespół Szkół Rolniczych im. Ks. Krzysztofa Kluka., zaś w latach 1970-1972 prowadzono prace renowacyjne w parku.(JB2025)

Opis

Zespół pałacowy w Rudce usytuowany jest w północno-zachodniej części wsi, od południa ograniczony ul. Brańską. W skład zespołu wchodzi pałac, oficyna, stajnia i wozownia, park krajobrazowy. Neobarokowy. Pałac fasadą skierowany jest na wschód. Założony na rzucie wydłużonego prostokąta, z ryzalitem środkowym i dwoma skrzydłami przylegającymi do części głównej pałacu od północy i południa, które w narożnikach północno-zachodnim i południowo-zachodnim zakończone są cylindrycznymi basztami. Skrzydło południowe połączone jest łącznikiem z oficyną. Układ wnętrz dwutraktowy. Bryła rozczłonkowana. Dwukondygnacyjny korpus główny nakryty jest wielospadowym dachem, w zwieńczeniu którego ścianka attykowa z ażurową, tralkową balustradą. Trójosiowy ryzalit środkowy z wejściem umieszczonym w przedsionku o wyokrąglonych narożach, górą zakończony balustradą balkonu. Ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem z owalnym oknem w polu. Na gzymsie szczytu grupa rzeźbiarska z tarczą, u spływów szczytu umieszczono rzeźby puttów trzymających tarcze herbowe. Osie skrajne korpusu zryzalitowane, podkreślone boniowaniem, nakryte kopułami z lukarnami. Skrzydła boczne nakryte są dachami łamanymi, w połaciach których umieszczono lukarny. Cylindryczne baszty w narożach skrzydeł nakryte są kopulastymi hełmami ze sterczyną w zwieńczeniu. Elewacje tynkowane, na kamiennym cokole, zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym; kondygnacje w korpusie głównym wydzielone wydatnym gzymsem kordonowym, rozczłonkowane pilastrami, z boniowanymi narożami. Prostokątne otwory okienne w korpusie głównym i zamknięte półkoliście otwory w skrzydłach bocznych ujmują ozdobne obramienia z nadokiennikami. (JB 2025)

Park

Park pałacowy – barokowy, powstały około 1763 r. na miejscu wcześniejszej kwaterowej kompozycji, przebudowany w duchu krajobrazowym w latach 1913-1914
Pierwszy dwór w Rudce zbudowano w 1434 roku. W I połowie XVII wieku przeprowadzano w Rudce różne prace, które musiały objąć także rezydencję właścicieli. Rozbudowano wtedy prawdopodobnie ogrody dworskie, którym nadano reprezentacyjny charakter i typową dla baroku kwaterową kompozycję o wyraźnie wyodrębnionej osi głównej. Prostokątny teren ogrodów graniczył od południa z drogą do Ciechanowca, a od wschodu ze strumieniem, na którym wykopano rząd stawów. Pomiędzy tymi stawami biegły drogi prowadzące do siedziby od strony wschodniej. Jedna z nich – dawny trakt brański – wybiegała na dwór, stanowiąc oś układu kompozycyjnego. Druga łączyła siedzibę dworską z młynem Karp, stojącym nad Nurcem na północny zachód od założenia.
W 1763 r. zbudowano tu obszerny, murowany, parterowy dwór z facjatą i czterokolumnowym gankiem z balkonem nakryty czterospadowym dachem. Ustawiono go frontem na wschód w centrum ogrodów, na głównej osi kompozycji. Na zachód od dworu urządzono parter kwietny, zajmujący kwadratowe wnętrze otoczone z trzech stron alejami lipowymi. Na północ i zachód od tego parteru założono boskiety lipowe i grabowe, wśród których umieszczono prostokątną sadzawkę. N południe od dworu, parteru i boskietów mieściły się prostokątne kwatery oddzielone od siebie alejami lipowymi, wiązowymi i kasztanowcowymi. Aleja kasztanowców zamykała też całą kompozycję od wchodu. Podobnie wyglądały wnętrza ogrodów położone na północ i południe od alei wiodącej do dworu wzdłuż głównej osi kompozycji. Część z nich sąsiadowała z kompleksem starych stawów i strumieniem. Północną część kompozycji zajmowały kwatery ogrodu użytkowego i budynki gospodarcze. Na granicy części ozdobnej i ogrodu użytkowego wybudowano murowaną, reprezentacyjną wozownię, a w północno-zachodnim narożniku ogrodu ozdobnego wzniesiono murowaną oranżerię stojącą nad sadzawką przy boskietach. Ponadto na północny-wschód od wozowni wzniesiono murowany pawilon zamykający oś drogi biegnącej między stawami. Te trzy reprezentacyjne budynki zasłaniały widok z ogrodu ozdobnego na położone dalej budynki gospodarcze. Całość stanowiła przykład wysokich umiejętności kształtowania przestrzeni i była świadectwem osiągnięć sztuki ogrodowej właściwej dla tej epoki.
W latach 1834-1860 właścicielem dóbr rudzkich był Wiktor Maksymilian Ossoliński – zaoewne za jego czasów doszło do pierwszej próby przekształcenia kompozycji tej siedziby w duchu krajobrazowym. Zbudowano tu wówczas na południe od podjazdu przed dworem murowaną oficynę kuchenną i drewniany lamus na północny-zachód od wozowni. Obsadzono też drogi do młyna i do Wysokiego Mazowieckiego topolami czarnymi.
W 1863 r. podczas przemarszu wojsk rosyjskich założenie zostało częściowo zdewastowane, a później wprowadzono tu wiele nowych nasadzeń utrzymanych w duchu krajobrazowym, a w ramach napraw znacznie rozbudowano część gospodarczą leżącą na północ od pałacu. Jednocześnie wzniesiono kompleks murowanych budynków hodowlanych na wschód od stawów, przy drodze do nowego młyna. Na południe od nich założono duży sad, który sąsiadował z czworakami postawionymi na wschód od stawów, przy głównej osi założenia. W II połowie XIX w. przebudowano też drogę z Ciechanowca, którą poprowadzono teraz ukosem przez południowo-wschodnią część ogrodów w ten sposób, że dobiegała ona do osi głównej przy wjeździe do parku. Cały park ogrodzono parkanem o murowanych słupach, w którym umieszczono ozdobne bramy od wschodu i południa. Dodatkowo, w 1898 r. wzniesiono jeszcze w południowo-wschodnim narożniku ogrodu murowany sześciorak stojący przy drodze do Ciechanowca.
Janina, żona Konstantego Potockiego w latach 1913-1914 przebudowała dwór i kompozycję tych części ogrodów, które były położone na wschód od podjazdu oraz przebudowy części zajętych dawniej przez boskiety. Regularne pozostały kwatery położone na południe od pałacu oraz sady i warzywniki sąsiadujące z budynkami gospodarczymi. Po przebudowie powstały po obu stronach osi głównej podkreślonej aleją prowadzącą do pałacu dwa obszerne wnętrza otoczone częściowo zachowanym starym drzewostanem alei, a częściowo swobodnymi grupami roślin i klombami o urozmaiconym składzie gatunkowym. Zlikwidowano większość starych, prostych dróg parku i zastąpiono je nowymi o płynnym przebiegu. Przesunięto także drogę wiodącą do podjazdu od południa, a także przebudowano stawy nadając im bardziej obłe kształty. Na jednym ze stawów usypano wyspę, na której umieszczono klomb zamykający widok z pałacu. Z terenu dawnych boskietów usunięto wiele drzew tworząc tam dwa wnętrza przyozdobione kwiatami i nowo posadzonymi grupami krzewów. Na podjeździe zaś urządzono rosarium. Podczas przebudowy wprowadzono wiele roślin rzadkich i sporo drzew iglastych, m.in. dęby szypułkowe odmiany kolumnowej, iglicznie trójcierniowe, klony srebrzyste, jodły pospolite, sosny wejmutki, modrzewie, świerki, głogi ostrogowe, kilka gatunków róż i jaśminowców. Posadzono je tak, by stanowiły kontynuację wcześniejszych, dziewiętnastowiecznych kompozycji roślinnych utrzymanych w duchu krajobrazowym i także mających urozmaicony skład gatunkowy, jak np. pochodząca z II połowy XIX w. aleja klonów srebrzystych rosnąca na grobli między stawami, czy część drzew w grupach i część soliterów rosnących w obszernych wnętrzach parkowych. W tym stadium rozwoju założenie zajmowało obszar o powierzchni około 40 ha.
Park, w okresie międzywojennym uległ zaniedbaniu, ( byŁ zaniedbany już wcześniej) zapewne w związku z trudnościami finansowymi właścicieli, a w przed 1939 r. wszystkie wnętrza parku (także najbardziej reprezentacyjne wnętrze dawnego parteru) zostały zasadzone sadami.
W latach 1970-1972 prowadzono prace renowacyjne w parku. Wyremontowano wtedy część dróg i kolisty gazon z fontanną przecięty czterema ścieżkami, a także wprowadzono oświetlenie parkowe i uporządkowano wnętrza parku. W 1980 r. opracowany został projekt kompleksowej renowacji parku, który jednak nie został zrealizowany, wobec czego nadal postępował proces powolnej dewastacji tej cennej kompozycji, tylko częściowo wstrzymany prace renowacyjne lat 1970-1972. Niekonserwowane osiemnastowieczne i dziewiętnastowieczne drzewa po kolei wypadały, zanikały mniej uczęszczane drogi ogrodowe, stawy, z których spuszczono wodę zarosły szuwarami, a część terenu zajęły zarośla. Dewastację pogłębiał niewłaściwy sposób użytkowania sąsiadujących z pałacem wnętrz, w których prowadzono m.in. naukę jazdy na traktorach.
Mimo zniszczeń i przekształceń rozległa kompozycja pałacowo-ogrodowa w Rudce była w latach 80. XX wieku jednym z lepiej zachowanych obiektów sztuki ogrodowej w województwie. (JB2025)

Inne

Pałac tzw. Nowy pałac z 1930 roku. Zabudowania gospodarcze oraz hydrofornia, młyn i oranżeria.
Oficyna, nr rej.: 89 (95) z 22.02.1957
Źródła:
Opracowanie Joanny Kotyńskiej-Stetkiewicz NID 2014
Karta zabytku B. Tomecka, M. Dolistowska
Zdjęcia z 1984 roku Agnieszka Sadowska
www.ogrodowy.minigo.pl - opracowanie Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka