Lubartów

Stan obecny

Pałac Sanguszków w Lubartowie jest częściowo udostępniony do zwiedzania – można go oglądać w godzinach otwarcia Starostwa Powiatowego, które mieści się w pałacu, a szczególnie warto zobaczyć historyczną Salę Rycerską. Całość otacza zabytkowy, publicznie dostępny park z fontanną i rzeźbami. (2025)

Historia

Najstarszym dokumentem mówiącym o miasteczku Lewartów jest wydany przez króla Zygmunta I przywilej zezwalający Piotrowi Firlejowi z Dąbrowicy założyć na gruntach wsi Łucka i Szczekarkowa posiadłość i nazwać ją od owego herbu Lewartowem. Był tu zamek chociaż jeszcze późniejsze opisy nazywają go dworem lub pałacem położonym wśród pięknych ogrodów. Należał on do najwspanialszych rezydencji budząc ogromny podziw współczesnych. Syn Piotra Firleja , Mikołaj znacznie rozbudowuje obiekt na wspaniałą rezydencje urządzając „ogrody włoskie" . Od 1593 roku w wyniku podziału majątkowego pomiędzy córkami Mikołaja Firleja, miasteczko wraz z rezydencją przechodzi w posiadanie Kazimierskich od których dobra zostają nabyte przez Księcia Janusza Zasławskiego. Po nim są dziedziczone przez syna Władysława i córkę, zamężną najpierw z Księciem Jerzym Dymitrem Wiśniowieckim a później z Księciem Karolem Lubomirskim. Z tego też czasu kiedy pałac jest w posiadaniu Lubomirskich zachowały się projekty przebudowy pałacu wykonane przez Tylmana z Gammeren. Miał to być piętrowy piętnastoosiowy budynek z dwoma narożnymi alkierzami, W końcu XVII wieku Maria Księżna Lubomirska wnosi dobra Lubartowskie w posagu Pawłowi Karolowi Sanguszce. Pałac zniszczony częściowo podczas wojny 1705 roku. Odbudowany w latach 1722-1741, przypuszczalnie w/g projektu Pawła Antoniego Fontany. Nadbudowano wtedy trzecią kondygnację, wyposażono wnętrza, wybudowano portyk, oficyny, ogrodzenie z trzema bramami, uporządkowane ogród. Na mocy przywileju Króla Augusta II z listopada 1744 r. Sanguszko zmienia nazwę Lewartowa na Lubartów a także odnawia prawo magdeburskie i nadaje miastu nowy herb. W okresie 1700- 1741 zespół pałacowo –parkowy znacznie zmienia swój wygląd. Paweł Sanguszko rozbudowuje go i zmienia na wielkopańską rezydencję uporządkowując ogród i szlamując sadzawkę . Z opisu parku z 1709 roku wynika, że posiadał on 7 kwater obsadzonych bukszpanem i otoczony był 160 przęsłowym parkanem . W opisie parku wzmiankowana jest też i oranżeria. Po roku 1740 następuje ponowna rozbudowa pałacu przez dobudowę łazienek, rozszerzenia wnętrz pałacowych pod kierunkiem Fontany. W tym też czasie ogród zostaje przerobiony na francuski a na galerii ogrodowej ustawionych zostaje 20 posążków. Po śmierci pierwszego syna Pawła Sanguszki , Józefa dobra dziedziczy jego żona ,która powtórnie wychodzi za mąż za Kazimierza Sapiechę a następnie za Kajetana Potockiego, który staje się dziedzicem Lubartowa. Od 1806 dobra Lubartowskie i pałac obejmuje Janusz Sanguszko następnie Mieczysław Sanguszko a w 1813 r. Karol Sanguszko. Ostatnią dziedziczką z rodu Sanguszków jest Hrabina Klementyna Małachowska , która bardzo niechlubnie zapisuje się w historii pałacu ze względu na przeprowadzony niszczycielski remont i przebudowę pozbawiającą obiekt szeregu elementów zabytkowych. W 1829 roku - na jej polecenie rozebrano oficyny i basztę bramową.W tym też czasie zniszczone zostają założenia parkowe o układzie geometrycznym. Jeszcze na planie Miasta Lubartowa z 1822 r czytelne są imponujące założenia magnackiej rezydencji z piękną perspektywą od zachodu, reprezentacyjnym wjazdem ,oficynami na dziedzińcu (nie istniejące) a od zachodu otaczał go wspaniały ogród włoski z dwiema sadzawkami. W 1830 r. ulegając powszechnej modzie Małachowska poleca ogrodnikowi Wichrewskiemu przeprowadzić przeróbkę i utworzenie parku angielskiego. On też wydzielił park i “ ogród fruktowy" a całe założenie powiązał dużym stawem likwidując mniejszy. W1830 roku kolejna przebudowa pałacu pod kierunkiem Adolfa Grzegorza Schucha przerwana wybuchem powstania listopadowego. Zapewne w tym okresie rozbudowana boczne pawilony. W 1839 r. dobra od hr. K. Małachowskiej nabywa Henryk Łubieński prezes Banku Polskiego , on też zakłada tutaj fabrykę fajansu w starych pomieszczeniach stajennych. Po dymisji Henryka Łubieńskiego ze stanowiska prezesa dobra przechodzą w 1843 roku na własność Banku Polskiego –mieścił się tu szpital wojskowy. W 1858 r. od Banku Polskiego dobra lubartowskie` zostają zakupione przez Stanisława Mycielskiego – on też przeprowadził restaurację pałacu i uporządkował park. Lata 1867-1875 pałac znowu w administracji Banku Polskiego Polskiego. W latach osiemdziesiątych pałac wraz z ogrodem nabył Ludwik Grabowski ale ze względu na stan w jakim się znajdował już od połowy XIX w. nie został zamieszkały. W 1918 r. pałac stał pusty i popadał w ruinę. Następnym właścicielem aż do roku 1925 jest Łysiński od którego pałac wraz z ogrodem odkupuje zgromadzenie Zakonne Braci Kresowych w celu adaptacji na klasztor i szkołę wg projektu Tadeusza Witkowskiego. Niestety pożar w1933 całkowicie niweczy plany. W okresie 1935-38 Zarząd Miejski Lubartowa wykupuje ruiny pałacu oraz ogród i urządza park miejski. Ponownej dewastacji ulega pałac i park w czasie II wojny światowej. W 1939 roku Niemcy rozbierają część murów używając budulca do naprawy dróg. W 1947r. przystąpiono do remontu pałacu – odgruzowano i prowizorycznie zabezpieczono obiekt, rozebrano boczne pawilony. Od 1950 do 1970 przeprowadzono prace rekonstrukcyjne zabytkowego z konserwacją zachowanych elementów ozdobnych fasad. Także w 1950 roku rozpoczęto konserwację ogrodu francuskiego z okresu jego najświetniejszego okresu Sanguszowskiego. Budynek przeznaczono na siedzibę władz administracyjnych. (Jarosław Bochyński 2025)

Opis

Założenie pałacowe usytuowane na północny wschód od rynku. Pałac barokowy frontem zwrócony na zachód otoczony z pozostałych trzech stron tarasowym wzniesieniem. Z tyłu otoczony parkiem. W północnej części parku dawna oranżeria.
Budynek w całości murowany z cegły, otynkowany, Dekoracja rzeźbiarska na elewacjach wykonana w zaprawie wapiennej i kamieniu wapiennym. Sklepienia w piwnicach murowane z cegły, stropy pałacu współczesne żelbetowe, więźba dachowa współczesna, stalowa. Dach nad głównym korpusem budynku i nad alkierzami pobity blachą miedziana. Główna klatka schodowe kamienna dwubiegowa z żelazną balustradą. Pozostałe dwie klatki schodowe w półn. i płd. części pałacu również kamienne, zbiegowe. Otwory okienne różne dla każdej kondygnacji, wielopodziałowe. Otwory drzwiowe Jedno i dwuskrzydłowe.
Pałac położony na rzucie wydłużonego prostokąta z dwoma alkierzami przy narożach wsch., czworobocznymi, o zaostrzonych kątach zewnętrznych.
Układ wnętrza - dwa trakty przedzielone korytarzem. W parterze hall z dwubiegową klatką schodową, od płd. i płn. dwie boczne klatki schodowe.
Obiekt trzy kondygnacyjny, podpiwniczony, część piwnic pod tarasem ziemnym od wsch. może pochodzić z XVI w. Dach czterospadowy , nad alkierzami hełmy baniaste, czteropołaciowe z owalnymi lukarnami, zwieńczone czworobocznymi pseudolatarniami. Całość pobita blacha miedziana.
Elewacje frontowe z płytkim portykiem z czterema parami kolumn, we wsch. narożach dwa alkierze tej samej wysokości, co korpus główny. Elewacje - dłuższe trzynastoosiowe, boczne pięcioosiowe, alkierze jednoosiowe. Elewacje frontowe z pozornymi ryzalitami: trójosiowym po środku, poprzedzonymi płytkim portykiem o czterech parach kolumn. Podtrzymuje on niewielki balkon niegdyś z żelazną balustradą, po bokach dwa dwuosiowe ryzality. Piętro ryzalitów rozczłonkowane pilastrami toskańskimi na cokołach, dźwigającymi belkowanie z fryzem tryglifowym obiegające cały budynek. Ryzalit środkowy z parami pilastrów, zwieńczony trójkątnym przyczółkiem na tle wysokiego muru attykowego. Elewacje ogrodowa z siedmioosiowym ryzalitem, zwieńczonym niskim murkiem attykowym. Piętra alkierzy ujęte w pary pilastrów. W przyziemiach całego budynku okna bez obramień, na piętrze w ozdobnych obramieniach, pod którymi płyciny. Okna trzeciego piętra kwadratowe w uszatych obramieniach. W ryzalitach okna i portefenetry wyższe zamknięte półkoliście zwieńczone odcinkowymi wyłamanymi gzymsami. W częściach międzyryzalitowych, w elewacjach bocznych i alkierzach, obramienia uszate zwieńczone przyczółkami na przemian trójkątnymi i odcinkowymi. W tympanonie elewacji frontowej płaskorzeźba Apolla otoczonego puttami. Mur attykowy o podziałach płycinowych.
Z dawnych podziału wnętrza zachowały się na parterze od frontu na osi piętrowy hall o zaokrąglonych narożach z dwubiegową klatką schodową oraz na piętrze dawna sala balowa. Przekształcone wnętrze zawiera obecnie 67 pomieszczeń przystosowanych do pracy organów administracji. (JB2025)

Park

Park posiada regularną formę prostokąta i wyraźną oś widokową od SSE, gdzie znajduje się pałac. Całość założenia skomponowana jest z dwóch części powstałych w wyniku ostatniej adaptacji i rekonstrukcji części zabytkowej i pozostałości po urządzonym wcześniej parku miejskim.
Część pierwsza - pałac wraz z parkiem geometrycznym, oranżerią i stawami i część druga to park o charakterze miejskim wraz z boiskiem sportowym. Elementem łączącym te dwie części jest stara aleja dojazdowa do pałacu od strony wschodniej i biegnąca dalej do Kamionki. Oś kompozycyjną założenia pałacowo-parkowego stanowi przedłużenie osi pałacowej od strony miasta przez frontowy geometryczny układ parterów , tylny geometryczny układ parterów o charakterze barokowym, dukt widokowy z trawnikami ograniczonymi szpalerami grabowymi z gabinetami wychodzący na staw. Pałac w elewacji tylnej i z boków otoczony jest tarasem z niewielkimi skarpami przyporowymi. Elementami kompozycyjnymi o charakterze symetrycznym są tutaj tuje a obwódki z róż podkreślają rysunek parterów. W parku z budowli otaczających pałac zachowała się oranżeria pełniące funkcję Domu Kultury, oraz dwa typowo_barokowe filary bramy w linii muru, który dzielił niegdyś ogród od podwórka i resztki mostu z dwiema otwartymi arkadami nad kanałem ,który zasila staw wodą. (JB 2025)

Inne

Oranżeria, 1780, 1931 r.
Brama z poł. XVIII w.
Mostek z poł. XVIII w.
Źródła:
Karta zabytku Barbara Skibińska-Sądecka
Ewidencja parku w Lubartowie Dominik Fijałkowski, Mieczysław Kseniak