Wierzbowo

Stan obecny

Ruiny.
Prawdopodobnie własność JST.

Historia

Dwór z XIX w.
Wierzbowo to wieś leżąca 11 km na wschód od Chełmna. Jej dawne nazwy to Wende, Weyden, Weydenhof. Za czasów krzyżackich wieś leżała w komturstwie starogrodzkim. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1423 r., kiedy to właścicielem 9 łanów w Weyden był Wawrzyniec Franke. Po odejściu Krzyżaków wieś znalazła się w posiadaniu polskiej drobnej szlachty. Było to gniazdo rodowe Wierzbowskich h. Dołęga. W pierwszych latach panowania tej rodziny wieś mogła nadal nosić nazwę Weyden (wg Krzepeli). Dziedzic Wierzbowski, a konkretnie Jerzy, wzmiankowany jest w 1570 r., gdy we wsi istniała karczma. Naleciałości niemieckie mogły tu przetrwać do XVI w., ponieważ przy nazwisku kolejnego właściciela - Rembowskiego - w nawiasie znajdujemy adnotację "a Rembaw". Kolejne nazwiska w zapiskach to Rzelski (1682), Sieliski, a następnie Świętosław Radowicki h. Grzymała (1675-1733), chorąży, nast. wicewojewoda chełmiński. Około 1667 r. wieś odwiedził wizytujący parafie Jan Strzesz, kanonik chełmiński, który tak opisał Wierzbowo: "villa hereditaria Generosus Wierzbowskich", czyli dziedziczna posiadłość rodu Wierzbowskich. Może to świadczyć, że rodzina ta nadal mieszkała we wsi podzielonej na dwie części.
Kolejnym wizytatorem był w 1706 r. Jan Kazimierz Potocki, archidiakon pomorski, który przeprowadzał oficjalne wizytacje kościelne w imieniu biskupa. Pisał on, że wieś W. daje (ex una curia - z dworu) pół korca żyta i tyleż owsa proboszczowi w Wabczu oraz ćwierć korca żyta i tyleż owsa "ex altera", czyli drugiego albo innego gospodarstwa (może drugiego dworu?). Dzięki tej zapisce możemy domniemać, że Radowicki siedział jeszcze w Wierzbowie, gdy w 1729 r. właścicielem drugiej części wsi został niejaki Grudowski. Kolejnym posiadaczem wsi był Kośmicki (1746), i Ostrowicki w 1756 r., po którym majątek odziedziczył syn. Za czasów Ostrowickich (w 1789) we wsi i folwarku było zaledwie 5 dymów. Kolejnym dziedzicem W. był Borowski, po którym w 1801 r. również odziedziczył syn. Jednymi z XIX - wiecznych właścicieli majątku była rodzina Mellenthin, następnie Roemer, a w 1893 r. dobra od pani Roemer nabył za 36 tys. marek Niemiec nazwiskiem Brandes "z Brunświku". Autorom "Słownika Geograficznego..." chodziło zapewne o Braunschweig w kraju związkowym Niedersachsen (Dolna Saksonia).
W 1885 r. majątek w W. stanowił tzw. dobra rycerskie (Rittergut) i obejmował 284 ha, w tym 256 ha ziemi uprawnej, 14 ha łąk i 1 ha lasu. We wsi było 7 domów i 22 dymy, w których łącznie mieszkało 121 osób, w tym 92 katolików i 29 ewangelików. Kościół katolicki znajdował się w Wabczu, a stacja kolejowa w Kornatowie. Majątek specjalizował się w hodowli bydła i owiec, posiadał także własną mleczarnię. W 1929 r. właścicielem był Fritz Brandes, a na ogólny obszar majątku 280 ha składało się 258 ha roli, 18 ha łąk i pastwisk, 2 ha nieużytków i 1 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 4553 marek. W 1930 r. wieś liczyła 139 mieszkańców. Rodzina Brandes siedziała tu do stycznia 1945 r., kiedy to uciekli przed zbliżająca się armią radziecką, a konkretnie jednostkami 2. Frontu Białoruskiego. W 1950 r. na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, zlikwidowane ustawowo w 1991 r. przez rząd Jana Krzysztofa Bieleckiego. W budynku dworu mieściły się biura PGR-u, później mieszkania i sklep.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Konsultacje: Gemini
Pomiary: Geoportal;
Zdjęcie archiwalne - źródło: pocztówka, aukcje internetowe.
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór klasycystyczny. Budynek parterowy, nakryty dwuspadowym dachem mieszczącym użytkowe poddasze. Do wejścia głównego prowadziły szerokie schody, natomiast w momencie dokonywania opisu w miejscu dawnego ganku znajdowała się jedynie kupa gruzu. Wcześniej nad wejściem górowała trójosiowa wystawka, zwieńczona trójkątnym frontonem z oculusem. Po bokach dworu zachowały się dwie niższe przybudówki.

Park

Park dworski z 1. poł. XIX w. o pow. 1,4 ha.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011