Łopatki

Stan obecny

Własność JST, mieszkania.
Dwór w złym stanie technicznym.

Historia

Dwór z 2. poł. XIX w.
Łopatki to wieś leżąca 9 km na płn.-wschód od Wąbrzeźna. Jej dawną częścią są Łopatki Polskie leżące 2 km na północ, natomiast Łopatki Nowe - położone dalej na wschód - nie mają z dawnym majątkiem nic wspólnego. Łopatki w dawnych czasach obejmowały tereny wszystkich późniejszych części wsi oraz osady Buczek. Z czasem rozpadły się na dobra szlacheckie i wieś włościańską.
W dokumentach Ł. występowały jako Kieslingswalde oraz Kezelingswalde, które to nazwy nadali Krzyżacy w XIV w. O wsi włościańskiej liczącej 84 włóki mówiły krzyżackie księgi czynszowe. Z całego tego obszaru, po 6 włók posiadali proboszcz i sołtys. Od pozostałej ziemi osadnicy płacili pobór (podatek) po pół grzywny i po dwie kury. Już w XIV w. rycerze zakonni wybudowali we wsi piękny kościół w stylu gotyckim, który ucierpiał na skutek wojen na pocz. XV w. W 1414 r. krzyżacka księga strat wojennych podawała, że cała wieś była zrujnowana, a oprócz kościoła pozostał tylko jeden dom. Świątynia była doszczętnie ograbiona ze sprzętów, ukradziono nawet dzwony o wartości 100 marek. We wsi zginęły 23 osoby, a 32 włóki były opustoszałe. Z nich 14 było opustoszałych jeszcze w 1438 r.
Z czasem wieś powoli się zaludniała, działała tu karczma, a karczmarz płacił 3 i pół marki czynszu. Po odejściu Krzyżaków (najprawdopodobniej po 2 pokoju toruńskim w 1466 r.), dobra stały się królewszczyzną, należącą do starostwa radzyńskiego. W połowie XVI w. Łopatki przywłaszczył sobie Jerzy Konopacki, o co wytoczono mu w 1562 r. proces, przez szlachcica przegrany. Wywołało to spór pomiędzy lokalną szlachtą popierającą Konopackiego, a królem Zygmuntem Augustem, który nadał Łopatki jako dzierżawę Stanisławowi Przyjemskiemu h. Rawicz. Pomimo tego Konopacki gwałtem wrócił do wsi i siedział tu jeszcze aż do 1568 r., kiedy to zastąpił go kolejny dzierżawca. Wieś dynamicznie się rozwijała, a w 1640 r. oprócz folwarku istniało sołectwo, dwie osady nadane przez króla byłym wojskowym, liczące po 2 łany, tzw. lemaństwa; kilka zajazdów, kościół, szpital, szkoła, młyn wodny i 40 gospodarzy. W 1649 r. król Jan Kazimierz (wraz z wojewodą chełmińskim Ludwikiem Wejherem) nadał dobra w dzierżawę Stanisławowi Niemierskiemu.
Łopatki leżały na najżyźniejszych glebach ziemi chełmińskiej. Wieś była tak bogata, że sama utrzymywała proboszcza, przy czym pamiętajmy, że zazwyczaj kolatorami, czyli wspierającymi kościół byli miejscowi dziedzice. Niestety podczas "potopu" Szwedzi spalili całą wieś, razem ze szpitalem i szkołą, pozostawiwszy jedynie 3 chaty, zaś kościół doszczętnie ograbili. Zniszczyli też teren wokół kościoła, razem z łąkami i uprawami, a okoliczne rowy zarosły.
Z braku wiernych, a co za tym idzie pieniędzy, w 1663 roku pleban wyruszył w świat. Dopiero pięć lat później opuszczoną świątynią w Łopatkach zainteresował się biskup Małachowski, który przyłączył ją jako filialną do parafii w Wąbrzeźnie. Pomimo zniszczeń wojennych, pod koniec XVII w. do wsi zaczęli powracać ludzie, pojawili się też niemieccy osadnicy, którzy na opuszczonych terenach założyli wieś czynszową o nazwie Łopatki Niemieckie. Folwark został reanimowany na starym miejscu, utworzono też dodatkową wioskę o nazwie Buczek. W obu tych wsiach oprócz ludności polskiej mieszkało sporo innowierców, czyli chłopi wyznający luteranizm. Byli to: Jan Engelt, Herman Geschke, Godfryd Blaszk, Jakób Lau, Christian Lau, Jan Kobyliński i Marcin Felke. Płacili oni czynsz w wysokości 45 florenów, ponadto obowiązywał ich "szarwark", czyli obowiązkowa praca na rzecz pana. Ponadto było kilku chłopów płacących daninę ze swoich łanów i półłanków. Swoje 4 łany oraz jezioro posiadał też kościół, jednakowoż pod koniec XVIII w. było tak zamulone, że nie szło w nim łowić ryb. W 1672 r. wolne sołectwo w Łopatkach otrzymali od króla Michała Wiśniowieckiego - Rafał Prądzyński z żoną Anną Falęcką. Dobra zostały wówczas powiększone, a wieś otrzymała nazwę Polskie Łopatki. Sołectwo wraz z lemaństwem o pow. 379 mórg znajdowało się w rękach Prądzyńskich aż do 1837 r., kiedy majątek przeszedł na własność Dworu Łopatki.
Łopatki Niemieckie w tym okresie stanowiły dobra królewskie (Gratialgut) i nadawane były jako tenuta kolejnym dzierżawcom. Lustracja z 1765 r. wykazuje, że tenutariuszami byli Felicjan Ostrowicki z żoną Marianną Ciborską. Ostatnim, przed okresem zaborów, został generał-lejtnant Czapski, następnie tegoż syn - Mikołaj Czapski. W 2. poł. XVIII w. w Ł.N. mieszkało 16 chłopów: bracia Kcyn, Drawer i Nars; dwaj o nazwisku Gogolin; Munter, Bahr, Folke, Grawe, Buse, Zyberra, Bruck, Strehl, Lubniak, Henryk i Racław.
W 1772 r. wszystkie dobra łopackie, czyli Ł. Polskie, Ł. Niemieckie oraz Buczek zostały włączone do zaboru pruskiego. W 1795 r. król Fryderyk Wilhelm zapisał je zasłużonemu majorowi von Lübtow, wraz z prawem patronatu nad miejscowym kościołem. Wszystkie folwarki były mocno zaniedbane, dlatego major niezwłocznie odsprzedał je synowi Wilhelmowi, za symboliczną kwotę 15 tys. talarów. Zaledwie trzy lata później (1798), Wilhelm Lübtow sprzedał majątek Hansowi Jerzemu von Blumberg. We wsi w tym czasie były dwie karczmy (jedna przy granicy z Książkami), las sosnowy i brzozowy oraz jezioro pomiędzy Łopatkami a Buczkiem. Od imienia Hansa tę część wsi przezwano Hans Lopatken.
W latach 1822-35 było w Łopatkach 30 włók uprawnych. Władze pruskie postanowiły zreformować grunty włościańskie i szlacheckie, a w 1826 r. uwłaszczono kilkunastu chłopów, którzy do tej pory posiadali swoje 1251 mórg w dzierżawie. Byli to: Strockschein, Thoms, Krieger, Zellman, Zygart, Czarki, Heldt, Burse, Kuhn, Templin, Marquard, Görke, Köpke, Jaddatz i Falkenberg. Kolejne uwłaszczenie miało miejsce w 1832 r., a w 1833 r. Eduard Brauns dokupił sołectwo i wraz z Buczkiem przyłączył do swego folwarku, po czym odłączył od Polskich Łopatek jako osobne dobra rycerskie Braunsrode. Jako posiadacz dworu starał się skomasować w jednym miejscu wszystkie swe dobra, w celu lepszego zarządzania majątkiem. Na terenie głównego folwarku wybudował nowoczesne budynki gospodarcze z cegły oraz nowy, okazały piętrowy dwór. Ponadto w tej części znajdowała się karczma i wiatrak.
W międzyczasie mocno podupadł miejscowy kościół. Po przekształceniach własnościowych obowiązek naprawy świątyni spadł na właścicieli dworu, a dokonano jej w latach 1865-66. W Łopatkach utworzono osobny wikariat, dzięki czemu kościół został odłączony od Wąbrzeźna. W związku z małą ilością mieszkańców wyznania katolickiego (282), dalsze remonty kościoła kontynuował kanonik Sampławski z Radzynia.
Przejdźmy teraz do statystyk z 1885 r. "Słownik Geograficzny..." podaje, że wieś leżała wówczas nad Kanałem Sicińskim. Braunsrode stanowiły dobra rycerskie o pow. 364 ha, w tym 306 ha roli, 50 ha łąk i 7 ha nieużytków. W tej części znajdowało się 5 domów mieszkalnych i 14 innych budynków, zaś liczba mieszkańców wynosiła 114, w tym 40 ewangelików. Czysty dochód gruntowy podawany do wyliczenia podatku wynosił 6042 marki. Dodajmy, że Eduard Brauns był znanym badaczem ziemi chełmińskiej, a także landratem powiatu grudziądzkiego. Swoje dzieło na temat nazw miejscowości wydał pod tytułem "Ortsnamen im Culmerlande". Po 1868 r. osiadł w rodzinnych stronach na Dolnym Śląsku.
Posiadłość Hans Lopatken w 1885 r. obejmowało 526 ha, w tym 436 roli, 64 ha łąk, 8 ha pastwisk, 9 ha nieużytków i 8 ha wody, plus Buczek 181 ha. Czysty dochód gruntowy wynosił 11 tys. marek. Gospodarstwo posiadało własną cegielnię, specjalizowało się w hodowli bydła, koni, owiec i świń. Na terenie tychże Łopatek znajdowało się 9 domów i 24 inne budynki, zamieszkane przez 111 katolików i 43 ewangelików.
Łopatki niemieckie, czyli Deutsch Lopatken w 1885 r. obejmowały 1272 morgi. Było tu 21 domów i 59 innych budynków; wieś zamieszkiwało 158 ewangelików i 60 katolików. Natomiast Polskie Łopatki, czyli Lopatken, stanowiły siedzibę parafii; znajdowała się tutaj szkoła katolicka. We wsi było 16 domów ze 108 mieszkańcami, w tym 92 ewangelików i 16 katolików oraz 32 inne budynki.
W późniejszym okresie główny folwark wraz z dworem należał do Jankowskiego, który sprzedał dobra w celu parcelacji. Na pocz. XX w. utworzono nowe gospodarstwa, na które sprowadzono osadników niemieckich. Resztówka po majątku stała się również gospodarstwem prywatnym. Po 1920 r. Łopatki stanowiły gminę wiejską w powiecie wąbrzeskim. W 1930 r. liczyły 562 mieszkańców. We wsi była mleczarnia, spółdzielnia Spar-u. Darlehnskassenverein Sp. z o.o. (kasa pożyczkowa), wiatrak E. Ziels'a i zajazd R. Szulczewskiego. Swoją działalność prowadzili: kowal F. Berkman i szewc J. Ślusarczyk, Po 2. wojnie światowej dawny dwór przeznaczony został na mieszkania.
Źródła:
Portal internetowy "Powiat Wąbrzeski", link: https://www.wabrzezno.pl/5546,palace-dworki-parki;
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Księga Adresowa Polski... 1930;
Geoportal;
Mapster:
7154 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2680_Gosslershausen_1911.jpg
16924 @ Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 - Generalstabskarte, ark. poj. /1870 - 1944/
- plik mapy: KDR100_196_Briesen_ca1893_DRMC5820196.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Współcześnie zlokalizowanie dworu i dawniejszych części wsi (z opisu) może być utrudnione. Folwark Braunsfelde (felde Lopatken w 1885) zlokalizowany był na szer. geogr. jeziora Łopackiego i są to obecnie Łopatki Polskie. Do Łopatek jechało się ok. 2 km na południe, mijając część wiejską ze szkołą, kościołem i cmentarzem, następnie dawniejszy majątek Hans Lopatken (w 1911 r. ta nazwa już nie występuje) oraz kolejną szkołę. Układ dróg był wówczas zupełnie inny niż obecnie i nie istniała droga do Książek ani nazwa Kieslingswalde. Pojawiają się one dopiero na pocz. XX w., podobnie jak karczma na rozstaju dróg. Około 1,5 km od centrum wsi, w kierunku E/SE, w połowie drogi do Książek znajdował się zespół dworski Braunsrode (mapa z 1885) - miejsce, w którym znajduje się opisywany dwór. Do tychże dwóch dawnych części Łopatek przylegały od wschodu Łopatki Niemieckie, mocno rozciągnięte z południa na północ.
Dwór jest piętrowy i nakryty naczółkowym dachem dwuspadowym, mieszczącym mieszkalne poddasze. Na skutek przeróbek i remontów utracił cechy stylowe. Zamieszczone zdjęcie nie jest oryginalne. To rekonstrukcja wykonana przez Gemini, zasadniczo oddająca rzeczywisty kształt budynku, ale pozbawiona otaczającego dwór bałaganu, czyli krzaków, pojemników na śmieci, etc. W rzeczywistości budynek ma odpadające tynki i jest na progu ruiny.
Niestety nie wiemy, co się stało z dworem w dawnej części wsi - Hans Lopatken, gdzie zachował się park i pozostałości zespołu dworskiego. W celu dokonania dokładnego opisu, niezbędne są dalsze badania terenowe.

Park

1. Park z 2. poł. XIX w. na dz. nr 313/4 o pow. około 1,9 ha ze stawem w płn. części. Zdaje się, że układ stawów zmienił się tu nieco od 1945 r.
2. Park w części centralnej Łopatek (obok starej szkoły), o pow. 2,27 ha, z czego park ozdobny to część zachodnia założenia, natomiast wschodnią stanowił sad owocowy.

Inne

Kościół, gotycki, 1330 r., par. p.w. świętej Magdaleny
We wsi stara piaskownia - miejsce straceń z 1939 r. z symboliczną mogiłą i pomnikiem na wzgórzu.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011