Nicwałd

Stan obecny

Stan własności nieznany (JST albo KOWR), mieszkania.

Historia

Dwór z pocz. XX w.
Nicwałd to wieś leżąca 11 km na wschód od centrum Grudziądza. Jej dawne nazwy odnotowano w dokumentach, na przykład w postaciach Nisswalde, Nicwald, a w okresie panowania Krzyżaków Engelswalde i Dietrichswald. W czasach krzyżackich wieś należała do komturstwa pokrzywińskiego.
Około 1330 r. komtur tamtejszy, Konrad von Barraw, nadał wieś Nicwald obejmującą 50 włók, Polakowi - Mikołajowi von Pantkaw (z Piątkowa) i jego spadkobiercom. Pozwolił też na lokowanie wsi na prawie chełmińskim, a w dokumencie uwzględniono wszystkie obowiązki i przywileje obdarowanego. Komtur zastrzegł sobie prawa do miejscowych trzech jezior (Kruschin ob. Kruszyn, Piaseczno i Skompen ob. Skąpe), ale Mikołajowi pozwolono na połów ryb, z ograniczeniem do tzw. małych narzędzi, żeby czasami za dużo nie wyłowił. Dostał na własność 5 włók, pozostałe przydzielono osadnikom, którzy zobowiązani byli płacić czynsz w wys. 1 grzywny na świętego Marcina. Ponadto dziedzic dostał sołectwo i prawo do pobierania prowizji - 1/4 od kar sądowych. Wszelkie inne zyski, w tym karczmy, komtur zastrzegł dla siebie. Przywilej ten został potwierdzony przez króla Jana Kazimierza w 1650 r.
Krzyżackie księgi szkodowe z 1414 r. odnotowały, że Nicwałd poniósł w czasie wojny straty w wysokości 1000 grzywien. Z kolei w 1435 r. rejestr krzyżacki informował, że wieś Engelswalde posiadała 50 włók plus 5 sołtysa, karczmę i 2 włóki "nadmiarku" (?). 11 lat później zanotowano, że karczma stała pusta, a te 2 dodatkowe włóki leżały odłogiem. Po II pokoju toruńskim w 1466 r. wieś oficjalnie stała się dobrami królewskimi i weszła w skład powiatu chełmińskiego. W 1521 r. nadano ją Ludwikowi Mortęskiemu h. Orle Nogi, którego syn został później podkomorzym chełmiński, a wnuk - również Ludwik - wojewodą chełmińskim i posiadaczem licznych starostw na Pomorzu. W 1579 r. żona sołtysa zrobiła w sądzie grudziądzkim zapis na korzyść swego syna, a w dokumencie użyto jeszcze nazwy Engelswalde. Zaledwie 2 lata później pojawia się zamiennie nazwa Nicwald. Ponoć w połowie XVII w. sołectwo było nieobsadzone, co mogło trwać dość długo ze względu na niespokojne czasy i zawieruchy wojenne. Do wsi dotarł w 1667 r. zacny kanonik Jan Strzesz, spisując swoją "wizytację". Donosił on, że mieszkają tu Holendrzy, płacący po korce (żyta?) od każdej osadzonej włóki.
Pierwszy konkret n.t. stanu własności wsi pojawia się dopiero w 1754 r., kiedy to August III Mocny nadał wieś "na wieczne czasy" Marcinowi Zick. Dostał ów Zick sporo praw: do korzystania z drzewa w borach pokrzywnickich, warzenia piwa i gorzałki, łowienia ryb na własne potrzeby a co najważniejsze, został zwolniony z podatków, z wyjątkiem tych obowiązujących na mocy konstytucji. Jedynym wymogiem było dostawienie "dobrze uzbrojonego żołnierza", co roku albo na potrzeby wojenne. W 1765 r. 25 włók we wsi dzierżawili włościanie: Jan Felski, Andrzej Zick, Herman Hapke, Jerzy Fass, Daniel Góral, Rath, Bergmann, Napp, Dahm, Marx, Zilke, Barke, Jahnke, Gahr oraz karczmarz Murzyk, którzy płacili łącznie 1000 florenów czynszu. Czyli niejako na jedną włókę przypadała jedna zamieszkała chata, co potwierdza Johann Friedrich Goldbeck w swojej "topografii" (k. XVIII w.) pisząc, że wieś liczyła 25 dymów. W 1832 r. miało miejsce uwłaszczenie chłopów, czyli 14 gospodarzy dostało 2147 mórg i 50 prętów kw., ale nie za darmo, tylko za czynsz "384 korcy i 3 mace żyta". W 1841 r. zamieniono tę daninę na pieniądze, a w 1859 r. na "rentę amortyzacyjną" czyli musieli oddawać składki pokrywające wartość ziemi wraz z odsetkami.
1885 wieś leżała w pow. grudziądzkim i parafii kat. Okonin, ewangelickiej zaś w Grudziądzu. Była tu szkoła, poczta, 28 domów i 63 inne budynki, zamieszkałych przez 213 ewangelików i 96 katolików. Wieś N. obejmowała wówczas obszar 2932,11 mórg (ok. 750 ha). Właścicielami majątku była niemiecka rodzina von Wannow. Na pocz. XX w. dobra zostały prawdopodobnie rozparcelowane, ponieważ Ks. Adresowa z 1930 r. wymienia aż kilku gospodarzy z areałem powyżej 50 ha. Byli to: Bruno Frobenius (185 ha), Eugeniusz Klettner (59 ha), Franciszek Liedke (70 ha), Roman Majewski (240 ha), Emil Meier (237 ha), Hans Temme (51 ha) i Kazimierz Walczak (83 ha). Podsumowując, ogólny obszar był wprawdzie większy niż dawnego majątku, ale przecież ludzie ci mogli mieć własne gospodarstwa, a ziemię dokupili. Majewski mógł być urodzonym w 1900 r. synem Józefa i Wiktorii Nowickiej, a w 1929 r. ożenił się w Warszawie z Marią Paradowską (1904-1999).
We wsi, która liczyła wówczas 417 mieszkańców działały 2 wiatraki: Klettnera i H. Gehrke, sklep spożywczy T. Woydy oraz sprzedaż nabiału M. Schreibera i R. Krönke. Po 2. wojnie światowej dawna resztówka Majewskiego wraz z zabudowaniami została powiększona (na mocy dekretu o reformie rolnej) i około 1950 r. utworzono tam Państwowe Gospodarstwo Rolne. Dwór został wykorzystany jako biura oraz mieszkania dla pracowników. Po likwidacji PGR-ów na pocz. lat 90. XX w. stał się własnością AWRSP, przekształconej w ANR, obecnie KOWR. Prawdopodobnie budynek od KOWR-u przejęła lokalna JST, która wynajmuje w nim mieszkania.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
1755840 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P35-S27-C_GRUDZIADZ_poludnie_1939.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór późnoklasycystyczny. Budynek parterowy, nakryty wysokim dwuspadowym dachem, mieszczącym użytkowe poddasze. Fasadę akcentuje ryzalit zwieńczony trójkątnym frontonem. Jako zdobienia zastosowano gzymsy oraz zamknięte łukowo okna. Jeżeli budynek posiadał inne cechy stylowe, zostały one zniszczone na skutek remontów. Od strony płd.-zach dostawiona poprzecznie parterowa przybudówka - prawdopodobnie współczesna.
Bez przeprowadzenia dokładnych badań nie jesteśmy w stanie na 100% stwierdzić, że opisywany obiekt jest pozostałością gospodarstwa Majewskich. Sugeruje to widoczna na mapie sat. zabudowa popegeerowskiego folwarku - duże, wyglądające na nowe zabudowania wznoszące się na zach. od dworu.

Park

Park z k. XIX w. o pow. 3,47. Podana powierzchnia obejmuje drzewostan rosnący na zach. południe i wschód od dworu. Niekoniecznie był to park ozdobny, raczej naturalne zadrzewienie terenu, co potwierdzają mapy archiwalne.
Obszar właściwego parku wynosił 1,2 ha przy dworze, plus ok. 0,8 ha po płn.-wschodniej stronie lokalnej drogi. Ta druga - wschodnia część została częściowo wykarczowana i stanowi pole uprawne.

Inne

Chlewnia, magazyn zbożowy, k. XIX w.
Szkoła, mur. ok. 1910 r. wraz z budynkami gospodarczymi.
Młyn wodny, przeł. XIX/XX w.
Dworzec kolejowy, k. XIX w. (dawnej linii Grudziądz-Jabłonowo)
Cmentarz ewangelicki, nieczynny, 2. poł. XIX w.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011