Szczepanki

Stan obecny

Własność prywatna.

Historia

Dwór z 2. poł. XIX w.
Szczepanki to wieś leżąca ok. 4 km na płd.-zach. od Łasina (19 km na wschód od Grudziądza). Jej nazwa w zapiskach występuje w postaciach villa Theodorici, Dietrichsdorf i Schzepanke. Istniała już w XIII w., a w czasach krzyżackich wybudowany został murowany kościół. Szczepanki należały wówczas do wójtostwa rogozińskiego. Lokacji dokonał w 1293 r. pierwszy właściciel wsi - Teodoryk, stąd jej początkowa nazwa - "villa Teodorici". Pozwolenie na osiedlenie na 92 włókach otrzymał on od komtura radzyńskiego Henryka von Vatenrode, a o wszystkim dowiadujemy się z informacji mistrza Meinharda von Querfurt.
Podsumowując w. wym. informację ze "Słownika Geograficznego...": Meinhard wydał zgodę i przywilej, Herman jako lokalny zarządca był wykonawcą woli mistrza, a Teodoryk zasadźcą i jemu nadano wieś w zarząd, aby sprowadził osadników, wyznaczył działki i zorganizował działanie wsi na prawie chełmińskim. W nadaniu szczegółowo określono ilości ziemi dla proboszcza, dla karczmarza, sołtysa, etc. Teodoryk otrzymał prawo pobierania prowizji od kar sądowych (1/3), za co zobowiązany był do służby na koniu i w zbroi "na każde zawołanie". Daniny w naturze wynosiły "4 kury od włóki na świętego Marcina" oraz pszenica i żyto dla zamku w Radzyniu, ponadto pół grzywny w gotówce. Szczegółowo określono też zasady połowu ryb; do wsi miały należeć 2 jeziora oraz rzeka Ossa gdzie wprawdzie można było ryby łowić, ale zabroniono stawiania jazu.
Prawdopodobnie pierwotny kościół uległ zniszczeniu i w 1. poł. XIV w. wzniesiono obecną świątynię (brak wiarygodnych źródeł!). W 1386 r. sołtys w Sz. posiadał 8 włók ziemi. W czasie wojny 1410-14 wieś poniosła straty w wysokości 3350 grzywien, ponadto zabito dwóch ludzi. Późniejsze regesty z 1435 r. podają w Sz. 7 włók sołeckich, 6 plebańskich "wolnych", 3 zarosłe lasem, zaś cała pozostała reszta płaciła czynsz. W 1442 r. po zniszczeniach spowodowanych przez grad na jakiś czas zawieszono pobieranie podatków. Obrabiano jedynie część ziemi należącej do sołtysa. Dość późno, bo dopiero na przełomie XV i XVI w. właściciele zaczęli posługiwać się nazwiskiem Szczepańskich, pieczętowali się zaś herbem Dołęga (wg Emila Żernickiego - Jastrzębiec). W 1495 r. odnotowano jeszcze Hanusza "ze Szczepanek", zaś w latach 1510-1518 występuje już Jakub Szczepański. Miał on początkowo 3 włóki we wsi, a potem doszły dobra: Miliszewy, Kuligi i Tomki. W 1523 r. we wsi występuje Marcin Szczepański, a w 1570 niejaki Strupczewski i Mileszewski (z Mileszew, rzecz jasna). Obowiązywały wówczas jeszcze stare przywileje krzyżackie, które potwierdził w roku 1593 król Zygmunt III Stary. Trzy lata później biskup chełmiński (sprawował ten urząd w latach 1595-1600) - Piotr Tylicki - wcielił miejscową parafię do Łasina, ale proboszcz miał utrzymywać wikarego, który co niedzielę dojeżdżał do Szczepanek odprawiać mszę.
Na pocz. XVII w. świątynia nieco podupadła, a odrestaurował ją proboszcz z Łasina - Walenty Kutkowski. Kilkadziesiąt lat później kolejnych zniszczeń dokonali Szwedzi. Świątynię w tym okresie opisuje kanonik Jan Strzesz dokonujący objazdu parafii ziemi chełmińskiej w latach 1667-72. Włościanie, których było wówczas 18, dawali kościołowi "półćwiertnię" żyta i tyleż owsa mesznego. Nabożeństwa odprawiano tylko na św. Wawrzyńca, t.j. 10 sierpnia. Według Strzesza, w części wiejskiej mieszkali także sprowadzeni na te ziemie olędrzy.
Kolejna wizytacja miała miejsce we wsi w 1686 r. i było tu wówczas dwóch chłopów, każdy na jednej włóce oraz tylko 3 chałupy i karczma. Pomimo biedy i zniszczeń chłopi ci, tzw. półgburzy, musieli płacić po 20 florenów czynszu rocznie. Folwark płacił tylko tzw. symplę, w kwocie 8 groszy, dla zamku rogozińskiego. Administrator tegoż zamku wydał w 1727 r. wieś w dzierżawę prywatnym rolnikom, a pozostałą część przyłączył do folwarku. Tak więc w 1779 r. folwark obejmował 42 włóki oraz 24 morgi, plus 437 mórg wydzierżawionych wcześniej. Król Fryderyk Wielki nadał całe te ziemie w wieczystą dzierżawę Jerzemu Albrechtowi Sosnowskiemu. Po jego śmierci, w 1798 r., Szczepanki kupiła jego córka Zofia za kwotę 14 tys. talarów. Mężem Zofii był wówczas niejaki Holzheimer. Kolejną właścicielką została w 1848 r. żona majora wojsk pruskich - pani Lenz, która zapłaciła za Sz. kwotę 48267 talarów. W 1831 r. we wsi uwłaszczono 8 włościan, posiadających ogółem 13 włók. Sołectwo podzielono na 4 działy, powstały też 2 gospodarstwa tzw. lemańskie, czyli dla byłych żołnierzy.
W 1867 r. majątek otrzymał miano "dóbr rycerskich" - Rittergut i na życzenie dziedzica nadano mu odrębną nazwę - Rittershausen. W jego skład wchodziły Lenewałd i Hermanowo, a ogólny obszar wynosił 735 ha, w tym 608 ha ziemi uprawnej, 24 ha łąk i 40 ha lasu. Na obszarze dworskim wznosiło się 12 domów i 51 dymów, zamieszkałych przez 218 katolików i 77 ewangelików. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli owiec rasy Rambonillet (2500 szt.) oraz bydła, przy czym pozyskiwane mleko wysyłane było do Berlina. Około 1883 r. dobra nabył na licytacji niejaki Zimmermann spod Susza, za kwotę 705 tys. marek.
W 1885 r. wieś obejmowała 639 ha, w tym 548 ha ziemi uprawnej, 34 ha łąk i 15 ha lasu. Było tu 37 domów i 57 dymów, w których mieszkało łącznie 301 osób, w tym 67 ewangelików i 1 dysydent; reszta katolicy. We wsi mieszkali głównie chałupnicy, a włościanie mieli swoje gospodarstwa porozrzucane na rozległych polach. W centrum wsi wznosił się kościół filialny p.w. świętego Wawrzyńca oraz szkoła katolicka 1 klasowa. Swoje gospodarstwo o pow. 335 mórg, plus 6 mórg sadu, miał również pleban. Na pocz. XX w. majątek główny uległ parcelacji, a w 1923 r. największymi gospodarzami byli:
1. Franciszek Robaczewski - miał 80 ha, z tego roli 57 ha i 708 marek czystego dochodu
2. Józef Kuca - 80 ha w całości ziemi uprawnej i 989 marek dochodu
3. Jan Plitt - 61 ha, z tego 52 ha ziemi uprawnej i 1101 marek dochodu
Niestety nie wiadomo, który z nich mieszkał w resztówce po majątku, czyli we dworze. Nie posiadamy też danych statystycznych z okresu sanacji, gdyż wsi nie ujęła popularna Księga Adresowa Polski z 1930 r.
Po 2. wojnie światowej wspomniane gospodarstwa przejęło państwo, ponieważ na Pomorzu obowiązywał niższy limit wywłaszczenia i gospodarstwa o pow. 80 ha zabierano bez odszkodowania. Ziemie częściowo scalono, aby ok. 1950 r. utworzyć Państwowe Gospodarstwo Rolne. W budynku dworu początkowo mieściły się biura PGR. Po ustawowej likwidacji zakładu w 1991 r., został on przejęty przez AWRSP, a następnie trafił w ręce prywatne i sukcesywnie popada w ruinę.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Józef Krzepela "Rody ziem pruskich", Kraków 1927;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gospodarstw pow. 50 ha woj. pomorskiego, 1923
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
7283 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2480_Lessen_1910.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór wzniesiony jest w osi NW-SE i fasadą skierowany na NE (płn.-wschód). Opisu dokonujemy wyłącznie na podstawie zdjęcia sat. Zachodnia część dachu jest prawdopodobnie płaska, a płd.-wschodnia nakryta dachem dwuspadowym. W obu dłuższych połaciach trójkątne wystawki. Wejście poprzedzone gankiem albo werandą. W celu uściślenia opisu niezbędne dalsze badania terenowe.

Park

Park dworski z 2. poł. XIX w. w Szczepankach przed 2. wojną światową obejmował 2,64 ha, w tym 1,72 ha - część ozdobna i 0,92 ha - cz. południowa, sady owocowe. Obecnie ta część parku nie istnieje, a w tym miejscu rozciąga się pole uprawne i nieużytki.
Obszar starodrzewu został także nieco zredukowany, szczególnie w pobliżu dworu i obecnie zajmuje on 1,092 ha. Parkowy staw zlokalizowany na płd.-wschód od dworu jest w znacznej mierze wyschnięty.

Inne

We wsi:
Kościół gotycki, mur., poł. XIV w., par. p.w. świętego Wawrzyńca

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011