Marusza

Stan obecny

Hotel Marusza, Piotr Ponikowski
tel. 564661212

Historia

Dwór z 2. poł. XIX w.
Marusza to wieś leżąca w pięknej okolicy, przy obrzeżach Grudziądza, 7 km od centrum miasta w kier. płd.-wschodnim. Nazwa wywodzi się zapewne od staropolskiego imienia Marusza, niestety jej prawdziwej etymologii nie znamy, a imię takie raczej nie funkcjonowało wśród ludów pogańskich zamieszkujących Prusy Wschodnie.
Młyn nad Gacią powstał już w XIV w. i w czasach krzyżackich należał do komturstwa pokrzywnickiego. Po bitwie pod Grunwaldem przez 15 lat był opustoszały, następnie wójt Rogoźna - Jan Bychau - nadał go za zezwoleniem Wielkiego Mistrza Pawła von Rusdorf - niejakiemu Janowi Wenzel. W zamian za nadanie Wenzel zobowiązany był do płacenia czynszu - w pierwszym roku 2 łaszty żyta, w kolejnych po jednym więcej, tak aby docelowo czynsz wynosił 7 łasztów (łaszt - miara objętości towarów sypkich, ok. 3 - 3,8 tys. litrów).
Wieś odnotowano w źródłach jako Marusch Mühle, Marienmühle, Marienmoleoraz Marushe. Młynarz miał obowiązek świadczyć usługi dla zamku w Pokrzywnie. Mógł za to korzystać z drzewa opałowego, łowić ryby i kosić siano na łące przy lesie. Gdy Wenzel opuścił Maruszę, młyn znowu stał pusty, aż do roku 1446, kiedy to król Zygmunt III nadał posiadłość Bartłomiejowi Dubskiemu, co zatwierdził w 1616 r. sąd w Grudziądzu. Wówczas już na młynie siedział wnuk Bartłomieja - Olbracht Dubski. Sielanka trwała aż do szwedzkiego "potopu", gdy szwedzkie wojska zburzyły młyn. Dopiero w 1664 r. starosta pokrzywnicki - Jan Dominik Działyński - nadał posiadłość (za kwotę 800 złp.) Andrzejowi Duchnau, pod warunkiem odbudowy młyna. Zobowiązano też młynarza do dostarczania zamkowi 30 korcy żyta a w latach kolejnych coraz więcej, aż do ilości 90 korcy. Nakazano też młynarzowi wybudować tartak, a z każdych obrobionych trzech sztuk drzewa, dwie miał oddawać do zamku. Łaskawcy pozwolili mu hodować owce (maks. 400 szt.) i łowić ryby na swoje potrzeby, podobnie jak pędzić piwo i wódkę. Zwolnili go za to z "tłoki", czyli z obowiązku stawania do pracy na wezwanie pana (dziedzica, władcy). Dokument, w którym zawarto powyższe zasady, zatwierdził król Jan Kazimierz dnia 8 sierpnia 1664 r. Nazwę osady zapisywano wówczas (1667) w postaci Maruszczka albo Marusia.
Nie wiadomo jak długo rodzina Duchnau zarządzała młynem i majątkiem, a następnych właścicieli - Jakuba i Sarę Racht - odnotowano w 1765 r. Rok później starościni Jadwiga Teresa Dąmbska nadała młyn Rachtom na okres 40 lat, a nadanie to zatwierdził król Stanisław August Poniatowski, dnia 17 grudnia 1766 r.
Po I rozbiorze Polski nastąpiły pewne zmiany i rząd pruski puścił młyn w dzierżawę. W 1830 r. pozmieniały się też tereny (głównie łąki) przyznane młynarzowi, ale nie ma to dla niniejszego opisu większego znaczenia. W 1868 r. we wsi było 14 budynków, w tym 3 domy mieszkalne z 43 mieszkańcami (29 katolików i 13 ewangelików). W 1885 r. majątek należał do Gustawa Mehrlein i obejmował 318,36 ha, w tym 160,06 ha ziemi uprawnej, 46 ha łąk i pastwisk, 100 ha lasów, 8,66 ha nieużytków oraz 1,64 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 1188 marek. Prawdopodobnie to Mehrlein wybudował opisywany dwór o w otoczeniu parku. Po 1920 r. (a może wcześniej?) majątek wraz z młynem przeszedł w ręce Donimirskich h. Brochwicz. Witold (1874-1939), syn Zygmunta (1842-1903) i Walerii Pruskiej (1843-1906) ożeniony był z Wandą Sikorską h. Cietrzew (1890-1974). Mieli łącznie ośmioro dzieci, ale w 1930 r. oficjalną właścicielką dóbr o pow. 434 ha i młyna była Antonia Sikorska (siostra Wandy?). Drugi młyn w Maruszy należał do Wandy Donimirskiej. Niestety nie wiadomo, dlaczego właścicielem nie był sam Donimirski? Może z powodów podatkowych? Zarządzał przecież wzorowym majątkiem w Czerminie? W Maruszy liczącej wówczas 106 mieszkańców była także kuźnia J. Szynaka i warsztat kołodziejski Z. Piotrowskiego.
Dziedzic był także działaczem społecznym i patriotą, aktywnie działającym w licznych polskich organizacjach. Z Wandą mieli dwóch synów: Stanisława (1927-2012) i Olgierda (1913-2004). Po wybuchu 2. wojny światowej Niemcy aresztowali Donimirskiego i osadzili w obozie Sachsenhausen w Brandenburgii, gdzie zmarł 6 grudnia 1939 r. Po wojnie majątek Donimirskich znacjonalizowano, a w budynku dworu prawdopodobnie mieściły się mieszkania. W 2014 r. obiekt rozpoczął działalność jako hotel.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
1755840 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P35-S27-C_GRUDZIADZ_poludnie_1939.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dawny dwór to prawdopodobnie budynek, który widzimy na mapie Geoportalu, w lokalizacji 53° 26' 10.043" N i 18° 49' 26.742" E, parterowy, nakryty dwuspadowym dachem, z wystawkami w obu dłuższych elewacjach. Zakładamy, że fasadą jest ta skierowana na płd.-wschód. Dwór wraz z otaczającymi budynkami został wyremontowany i zaadaptowany na obiekt hotelowo - konferencyjny.

Park

Park dworski z pocz. XIX w. o pow. 3,2 ha. Obecnie trudno określić, jaki konkretnie obszar był przed 1945 r. parkiem dworskim. Założenie przecięte było strugą, a po jej obu brzegach występują różne rodzaje drzewostanów, ponadto od południa łączy się ono z mieszanym lasem. Sytuacji nie ułatwia fakt, że podzielone jest ono na kilka działek ewidencyjnych, z których żadna nie odzwierciedla dokładnych granic parku. Dwie największe z nich to nr 7/49 po północnej stronie strugi i nr 18/6 po stronie południowej.