Unisław

Stan obecny

Gminny Ośrodek Kultury oraz Gminna Biblioteka Publiczna.
Ul. Parkowa 22, 86-260 Unisław

Historia

Dwór z XIX w.
Unisław to miasto leżące przy połączeniu trzech Dróg Wojewódzkich, nr 550, 551 i 553, w odległości 18 km na płn.-wschód od Bydgoszczy (od mostu na Wiśle). Pierwsza wzmianka o U. pochodzi z "przywileju łowickiego", z 1222 r., w którym odnotowano "Unyslau". Inne zapisy nazwy w dokumentach to: Wenzlau, Dunislaw i Venzelaw, ponadto podczas zawierania 2. pokoju toruńskiego, w 1466 r., odnotowano "Venceslau al. Unislaw". W XIII w. na wzgórzu wybudowano zamek, zwrócony na zachód (ku Wiśle), który stał się siedzibą komturów krzyżackich. W 1285 r. na zamku tym wielki mistrz Konrad von Thierberg wystawił przywilej na dobra w Czarżu - dla wdowy Kunegundy Bosel. Komturami w Unisławiu byli kolejno: Dyteryk (lata 1289-95) i Henryk (1326), ponadto na zamku urzędowali wójtowie: Rabe von Pappenheim (1364), Brandecke (1381), Erwin von Kruftele (1381-84), Ulryk von Beyer (1391), Arnold von Hecke, Kaspar von Prittitz (1392-94), Mikołaj von Mellin i Wilhelm von Witlich (1398). W 1384 r. Zakon nadał zamek w dożywocie Janowi von Wedel, którego władanie zakończyło się wraz ze śmiercią w 1391 r. W 1400 r. obwód uniejowski został przyłączony do komturstwa starogrodzkiego. W 1495 r. król Olbracht nadał zamek biskupowi chełmińskiemu Szczepanowi. W nadaniu m.in. zapisano: "majątek (folwark) wraz ze swoimi polami i łanami, położony wokół zamku Unisław, który w latach ubiegłych zawsze przynależał do naszego zamku Aldehus (Starogród)". - Jest to ostatnia wzmianka o zamku, który w kolejnych latach uległ zniszczeniu.
W 1517 r. Unisław należał do kapituły chełmińskiej. Więcej o posiadłości dowiadujemy się z wizytacji Jana Strzesza, przeprowadzonej w latach 1667-72. Był tu folwark biskupi, podzielony na 4 mniejsze gospodarstwa chłopskie, który nie płacił podatku, natomiast sami gburzy musieli dawać meszne plebanowi, w ilości 1 korca żyta i tyleż owsa. Tyle samo dawał sołtys wsi. Pleban nie dość, że dostawał daninę, posiadał także swoje cztery włóki we wsi. Bardzo ciekawy jest "Inwentarz biskupstwa chełmińskiego z 1731 r.", gdzie ze szczegółami opisano folwark, zabudowania, układ pomieszczeń, ich stan, ilość kur, kaczek i świń, etc. Zacytujemy fragment: "Wjazd do tego folwarku z tarcic na biegunach, z kuną żelazną i skoblem; drzwierzki na biegunach z klamką drewnianą; wchodząc do folwarku tego wystawa jest w lepiankę, nad którą altanka, podłoga u altanki z tarcic, drzwi do sieni na zawiasach i hakach żelaznych, z wrzeciądzem i skoblem, klamką i hantabą żelazną...".
W 1885 r. Unisław dzielił się na wieś z 27 domami, 62 dymami i 367 mieszkańcami, która posiadała 257 ha ziemi oraz majątku, stanowiącego domenę rządową z 417 ha. W części domenalnej znajdowało się 9 domów, 34 dymy i mieszkało łącznie 169 osób, w tym 119 katolików i 50 ewangelików. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli bydła rasy holenderskiej i hodowli trzody chlewnej. Majątek posiadał własną mleczarnię. Cukrownia miejscowa (wybudowana w 1884) wyprodukowała w 1885 roku (w trakcie pierwszej kampanii) 365,59 tys. centnarów buraków, czyli ok. 18,3 tys. ton, o wartości (w dużym przybliżeniu) 360 tys. marek, z czego cukrownia zarobiła dywidendę 5%, czyli ok. 18 tys. marek. Uwaga! To nie są dane oficjalne z tamtego okresu, tylko przybliżone wyliczenia.
W Unisławiu w XIX w. wznosił się kościół parafialny świętego Bartłomieja, wzniesiony ponoć już w 1300 r., później rozbudowany i na nowo erygowany w 1728 r. przez biskupa Kretkowskiego, przy którym znajdował się szpital dla ubogich i od 1858 r. bractwo trzeźwości. W kościele znajdowały się liczne zabytki sztuki sakralnej, na przykład kielich z 1697 r. i dzwon z napisem "Gloria in exelsis deo Hinrich Weredem mefecit Thorun A.D.1684". Pleban posiadał własny folwark z 316 morgami ziemi. Gospodarstwo to w 1929 r. miało 81 ha, w tym 57 ha roli i wykazywało do opodatkowania kwotę 1724 marki czystego dochodu gruntowego. Z kolei dawny majątek ziemski należał do skarbu państwa i posiadał 400 ha ziemi, w tym 309 ha roli, 73 ha łąk i pastwisk oraz 27 ha nieużytków. Do majątku należały zakłady kwaszenia kapusty i ogórków. Czysty dochód gruntowy szacowano na 7110 marek.
W 1930 r. wieś miała 724 mieszkańców, a oprócz wspomnianych zakładów miała fabrykę miodu sztucznego i karmelków "Unamel", należącą do dr W.A. Henstscha oraz mniejsze zakłady, jak np Przedsiębiortswo Budowlane J. Finca, warsztaty mechaniczne J. Balickiego, czy też wiatrak J. Ehlerta. We wsi znajdowały się liczne sklepy i punkty usługowe, restauracje i zajazdy; szewcy, rzeźnicy, krawcy i stolarze. W obrębie Unisławia znajdowało się kilka dużych gospodarstw; ks. adresowa wymienia dzierżawcę folwarku kościelnego Romana Ziętaka (57 ha), ponadto: Waleriana Krużyckiego (87 ha), Julię Ralkowską (178 ha) i Jana Zakrzewskiego (50 ha). Po 2. wojnie światowej dawne folwarki powyżej 100 ha znacjonalizowano. Unisław pomimo swojej wielkości (6 tys. m-ców na terenie gminy, 3 tys. w samym Unisławiu) nie posiada praw miejskich. Cukrownię zamknięto w 2006 r. na polecenie Komisji Europejskiej. Latem tego roku pani komisarz d.s. rolnictwa i rozwoju wsi (była minister rolnictwa w UE), Mariann Fischer Boel stwierdziła, że "restrukturyzacja przemysłu cukrowniczego Unii Europejskiej zakończyła się pełnym sukcesem".
Dwór w Unisławiu został przejęty przez Skarb Państwa Polskiego, a na bazie folwarku powstał PGR, po którego likwidacji w 1991 r. powstała prywatna spółka rolna (wg Gemini). W ostatnich latach dwór został wyremontowany i mieszczą się w nim instytucje kultury.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Budynek bezstylowy, dwu i trójkondygnacyjny, nakryty łagodnymi dachami dwuspadowymi, w całości wysoko podpiwniczony, fasadą skierowany na zachód. Niższa część (północna) jest parterowa z mezzaninem, wyższa (południowa) - piętrowa z użytkowym poddaszem, które również można uznać za mezzanino. Wejście poprzedzone werandą i wysokimi schodami.

Park

Park dworski z poł. XIX w. o pow. około 2,1 ha. Położony jest pomiędzy ulicami Parkową i Lipową (W-E) i ul. Toruńską a Dworcową (N-S).

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011