Wielkie Łunawy

Stan obecny

Relikty zespołu dworskiego - własność prywatna
Park - JST, KOWR albo Nadleśnictwo Jamy

Historia

Dwór z XIX w.
Wielkie Łunawy to wieś leżąca 15 km na płd.-zachód od centrum miasta Grudziądza. Niegdyś występowała pod nazwami: Lunawy, Lunawy Polskie, L. Szlacheckie i Adlich Lunau (niem.). Leżące obok Łunawki występowały pod nazwami: Lunawki, Łunawy Małe i Klein Lunau. Wieś powstała na miejscu pradawnych osad pogańskich, o czym świadczą liczne wykopaliska, odkryte podczas prac prowadzonych w latach 1872-76, przez Constantego Florkowskiego (1819-1894), jednego z założycieli Towarzystwa Starożytności w Grudziądzu.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1222 r. Jej nazwę odnotowano wielokrotnie, np jako Lunawe, Lunow, Leynaw, etc. Prawdopodobnie istniał tu zamek warowny, wzniesiony przez Krzyżaków, gdyż jeszcze w XIX w. jedno ze wzgórz nazywano Górą Zamkową. Niewiele wiadomo o dawnych posiadaczach tej wsi; dopiero w 1785 r. odnotowany został hrabia von Keyserling, którego żona z d. nazywała się Gibsone. W 1794 r. wieś przeszła w ręce rodz. Stolle. W 1855 r. w Łunawach wybudowano kościół dla ewangelików. Zapewne w tamtym okresie ukształtował się podział na majątek "Adlich Lunau", czyli Łunawy Polskie alias Szlacheckie oraz na Łunawy Wielkie - wieś kościelną. Dobra A.L. posiadały już wtedy miano "Rittergut", czyli dóbr rycerskich. Obejmowały 3277 mórg (ok. 1960 ha), a na terenie posiadłości znajdowało się 7 domów i 15 innych budynków. Mieszkańców było 84, w tym 63 ewangelików i 23 katolików.
Łunawy Wielkie, czyli wieś kościelna (luterańska) miała 1205 mórg obszaru, 15 domów i 32 inne budynki. Wśród 93 mieszkańców tylko 8 było katolikami. Mieli oni swoją parafię w Chełmnie. Ponadto we wsi była szkoła, natomiast najbliższy urząd pocztowy mieszkańcy mieli w Trzebiełuchu. Na pocz. XX w. dobra zostały rozparcelowane, a ziemie podzielono pomiędzy osadników. Poniżej zamieszczamy wykaz gospodarstw powyżej 50 ha w roku 1929. Dane wg schematu: nazwisko - czysty doch. gruntowy podany w markach - areał ogólny w ha - ziemia uprawna - łąki - lasy - nieuż. - woda, (wszystko w ha):
Wilhelm Bäcker – 1140 – 85 – 25 – 21 – 38 – 1 - 0
Gerhard Strübing - 1671 – 210 – 18 – 31 – 161 – 0 - 0
Bruno Pollack – 863 – 79 – 16 – 20 – 43 – 0 - 0
Jan (Johann) Bartel – 1112 – 67 – 32 – 34 – 0 – 1 - 0
Jan Goertz – 1175 – 53 – 27 – 25 – 0 – 1 - 0
W 1930 r. Wielkie Łunawy stanowiły wieś - siedzibę gminy w pow. chełmińskim i liczyły 206 mieszkańców. W ks. adresowej Polski wymieniono jedynie 3 gospodarstwa spośród 5 wymienionych wcześniej. Są to Bäcker, Bartel i zapewne wdowa po Pollacku - Else Pollak. Areały mniej więcej są zgodne z podanymi wcześniej. Ponadto we wsi znajdowała się "Mleczarnia spółkowa" Sp. z o.o., młyn J. Buhse'go, zajazdy J. Dziury i H. Essiga, karczmy H. Epeja i S. Kulczyka oraz kuźnia S. Gielza. Po 2. wojnie światowej majątki powyżej 100 ha zostały rozparcelowane, natomiast pozostałe przeszły w ręce rolników polskich. Dwór, zapewne pozostałość po Strübingu, przeznaczony został na mieszkania.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
1755841 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P35-S27-E_PODWIESK_1939.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Na chwilę obecną nie dysponujemy zdjęciami archiwalnymi ani opisem dworu, natomiast na podstawie map możemy stwierdzić, że budynek znajdował się w lokalizacji 53°23'12.436'' szerokości geograficznej północnej i 18°37'7.376" długości wschodniej. Na mapie sat. widoczny jest tu budynek mieszkalny, skierowany fasadą na płn.-zachód, być może przebudowany dwór, ale w celu ustalenia szczegółów niezbędne są dalsze badania terenowe. Na niewielkie podwórze prowadził rozgałęziający się podjazd w kształcie litery "Y", z którego zachowała się wschodnia odnoga.

Park

Park dworski z XIX w. Najstarsza część parku przylegająca do drogi powiatowej Chełmno - Grudziądz (równoległej do DW nr 55) nie istnieje, a w miejscu tym znajdują się działki prywatne. Pozostałości parku zachowały się na południe od tych działek. Wyraźnie znaczy się starodrzew o pow. około 2,4 ha, otoczony od zachodu, południa i wschodu lasem iglastym. Park jest nieco przesunięty na zachód w stosunku do mapy z 1939 r. Najprawdopodobniej jest to spowodowane naturalnym rozrostem samosiewów drzew liściastych, ew. błędami na mapie.

Inne

We wsi kościół neoromański, 1882-83, par. p.w. Wniebowzięcia NMP
Cmentarz ewangelicki

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011