Siderka

Stan obecny

Stan obecny – dwór nie istnieje, rozebrany w latach 1956-57

Historia

Przed 1536 r. nadano tu ziemie puszczańskie Michałowi Haleckiemu, który na początku XVI w. założył tu siedzibę. Najdawniejsze wzmianki historyczne o dobrach Haleckiego dotyczą lat 1536-1540 – w 1536 r. wzmiankowana była granica dóbr Haleckiego, w 1539 r. jego chłopi, a w 1540 r. dwór Sidra Michała Haleckiego. Haleccy (vel Chaleccy) pozostawali właścicielami tych dóbr i siedziby dworskiej do lat 70. XVIII wieku. W 1775 r. do Haleckiego należało 19 dymów. Jeszcze rejestr podymnego z roku 1775 zaznacza: „Folwark Siderka JMP Chaleckiego”.
Pierwotnie siedziba dworska składała się z dwóch części – dziedzińca otoczonego zabudowaniami i ogrodu. Do dziedzińca prowadziła droga ze wsi (położonej za polami kilkaset metrów od założenia). Na osi tej drogi usytuowany był murowany z cegły dwór, którego podpiwniczenia istniały jeszcze w latach 80. XX w. Po 1775 r., a przed 1784 r. Siderka zmieniła właścicieli i przeszła w ręce Zawistowskich, których jako właścicieli wymienia tabela dymów z 1794 roku. Jeden z członków tej rodziny – Szymon Zawistowski (wzm. w 1794 r.), wcześniej też właściciel Podbiela gruntownie przebudował i znacznie rozbudował założenie, nadając mu klasycystyczną kompozycję.
W obręb kompozycji wciągnięto istniejący już przed 1784 r. duży staw położony przy drodze do Sidry oraz kamienny młyn na rzece Sidrze i kamienny folusz. Wzniesiono nowy, modrzewiowy dwór, któremu podporządkowano nową oś kompozycyjną biegnącą teraz ze wschodu na zachód, prostopadle do dawnej osi. Ta nowa oś kompozycji łączyła ogród ozdobny, dwór, nowy dziedziniec gospodarczy, duży staw (który oś ta przecinała po przekątnej), drogę do siedziby i dolinę rzeki. W sąsiedztwie dużego stawu wykopano mniejsze stawy, pomiędzy którymi biegły dwie aleje zbiegające się z osią główną przed bramą na dziedziniec. Obsadzona białodrzewami droga ze wsi do Sidry wyznaczała zachodnią granicę założenia. Rozciągały się z niej widoki na stawy, zabudowania i ogrody dworskie. Ogrody składały się z kilku części i posiadały sąsiadującą z dworem, wyodrębnioną część ozdobną o regularnej kompozycji kwater otoczonych szpalerami drzew. Kwatery wypełniały zapewne partery i boskiety. We wnętrzu ogrodu ozdobnego posadzono m.in. lipy klony i modrzewie.
Na południe od części ozdobnej opadały ku strumieniowi rozłożone na tarasach ogrody użytkowe. Istniejący nadal dwór Haleckich został zamieniony na oficynę, a przy dwóch dziedzińcach wzniesiono kompleks kamiennych budynków gospodarczych. Nowy dziedziniec został ogrodzony murowanym parkanem. Przy starym dziedzińcu ulokowano budynki hodowlane, zaś przy nowym magazynowe.
Dzieło rozbudowy Siderki kontynuował syn Szymona Zawistowskiego – Ignacy (zm. w 1870 lub 1871 roku), autor prac prowadzonych w I połowie XIX w. i później.
W 1864 r. przeprowadzono uwłaszczenie chłopów we wsiach Siderka, Podszutki i Synkowce, odrabiających dotąd pańszczyznę we dworze w Siderce. Nowa sytuacja ekonomiczna dóbr nakazywała szukać nowych źródeł dochodu. Przy drodze z Biernik do młyna wybudowane zostały kolejne zabudowania związane z dworem – magazyn zboża chłopskiego i karczma, a niedaleko folusza (przy drodze do Sidry) czworaki. Zapewne w tym czasie nieopodal ogrodów dworskich wzniesiona została krochmalnia. Założono też nowe sady na północ od założenia (ciągnęły się do szosy Szostaki – Bierniki), a także sady na południe od drogi z dawnego kościoła (będącego od 1839 roku cerkwią prawosławną) do wsi Podsutki.
W 1825 roku zbudowano przy trakcie sidrzańskim murowaną, empirową cerkiew unicką, zamienioną w 1838 roku na kościół, a w roku 1850 zamienioną na cerkiew prawosławną. Stanęła ona na jednej z alei biegnących między stawami i związek widokowy dworu z tą świątynią był odtąd jednym z cenniejszych elementów kompozycji.
Po śmierci Ignacego Zawistowskiego majątek odziedziczyła jego wnuczka Zofia hr Łubieńska, córka Oktawiana. Zofia Łubieńska sprzedała w 1871 r. majętność liczącą wtedy blisko 400 ha ziemi Arseniuszowi Winogradowowi, radcy tytularnemu. Ten w 1897 r. podarował go swojej córce Oldze, żonie Józefa Matuszyńskiego, właściciela Siderki aż do 1939 roku (majętność liczyła wówczas 750 dziesięcin (około 825 ha).
Nowi właściciele nie wprowadzali w kompozycji Siderki zasadniczych zmian. Rozbudowali tylko gospodarstwo, m.in. w 1901 roku dobudowali drugą kondygnację młyna wodnego stojącego nad Sidrą. W tym okresie założenie (wraz ze wszystkimi swoimi częściami) zajmowało powierzchnię około 26,5 ha.
Podczas I WŚ Siderka została częściowo zdewastowana. Spalono też wtedy karczmę dworską. W okresie międzywojennym grunty majątku częściowo rozparcelowano. Od 1923 r. Towarzystwo Parcelacyjne „Kolonizator” prowadziło parcelację tych dóbr i tylko w latach 1920-1935 rozparcelowano 122 ha ziemi. Ponadto część budynków dworskich (2 stodoły, folusz i siennica) spłonęła. W latach 30. XX wieku na teren założenia zaczęły wkraczać gospodarstwa chłopskie. Trzy siedziby chłopskie powstały wówczas w sąsiedztwie skrzyżowania traktu Siderka – Kudrawka z drogą Bierniki – Sokolniki, a w sąsiedztwie parku dworskiego wybudował swoje gospodarstwo jeden z dawnych fornali dworskich – Wacław Kuryło. Chociaż właściciele Siderki podejmowali pewne wysiłki na rzecz zwiększenia rentowności dóbr, mn.in. zasadzili 2 ha nowego sadu, to nadal, aż do 1939 roku następowała wyprzedaż gruntów majątku. W ogrodach, poza nasadzeniami uzupełniającymi stary układ, nie przeprowadzano większych inwestycji.
W 1939 r. Siderkę zajęły wojska radzieckie, a w 1940 r. Anatola i Aleksandra Matuszyńskich wywieziono do ZSRR, gdzie zostali zamordowani. Olga Matuszyńska wraz z córką Marią udały się do Grodna. Dwór i ogród, najpierw zajęte przez wojska radzieckie, przejęły następnie siostry salezjanki z Różanegostoku, które prowadziły tu sierociniec.
Po parcelacji majątku w 1944 roku siedzibą dworską zarządzała Gminna Spółdzielnia w Sokółce, we dworze i w innych budynkach zamieszkiwali repatrianci oraz nowi właściciele części siedliska, a w zabudowaniach gospodarczych trzymano maszyny rolnicze. W 1948 roku Olga Matuszyńska odwoływała się bezskutecznie od decyzji o przejęciu Siderki na cele reformy rolnej, toteż ostatecznie w 1957 i 1958 roku powstały w obrębie założenia cztery indywidualne gospodarstwa chłopskie. W latach 1956-1957 rozebrany został modrzewiowy dwór, a w 1977 r. rozebrano oficynę (przebudowany budynek szesnastowiecznego dworu), zaś w latach 1960-1962 tuż obok miejsca, w którym stał drewniany dwór wzniesiono budynek szkoły podstawowej i teren ogrodu ozdobnego ogrodzono. Od 1944 r. do lat 80. XX wieku znacznemu zniszczeniu uległ ozdobny drzewostan założenia (tak jeszcze okazały przed II wojną światową). Stawy zarosły szuwarami, a zachowane jeszcze budynki dworskie zrujnowano. Z rozległej klasycystycznej kompozycji przetrwały do tego czasu: część dróg, szczątki nasadzeń ogrodu ozdobnego, kościół z 1825 r. i cmentarz przykościelny, młyn, część budynków gospodarczych (2 murowane obory, murowany budynek inwentarski z I połowy XIX w., ruiny kamiennej dziewiętnastowiecznej stodoły, murowana stodoła z okresu międzywojennego) oraz fragmenty alei między stawami i przy drodze do Sidry. (JB2025)

Opis

Dwór, usytuowany na niewielkim wzniesieniu, otoczony był parkiem przechodzącym w sad i ogród warzywny. Z głównej drogi prowadziła do dworu założona na grobli między stawami rybnymi droga wysadzana kasztanowcami, tworząc dekoracyjną aleję. Powstało typowe dla XVIII wieku osiowe założenie barokowe. Aleja w prostej linii prowadziła poprzez dziedziniec do dworu i dalej za dworem tworzyła główną aleję parkową. Dwór drewniany, modrzewiowy, na podmurówce, w późniejszym czasie otynkowany. Po obu stronach dworu symetrycznie stały dwie niewielkie murowane oficyny i część budynków gospodarczych, dzięki czemu powstał nieduży dziedziniec, prowadzący do czterokolumnowego ganku, tworzącego środkowy akcent budynku. Po wschodniej stronie dworu rozciągał się ozdobny ogród z alejami wysypanymi żwirem. Na zachód od dworu, w linii prostej znajdował się kościół, który łączyła z dworem aleja prowadząca poprzez sad. Budynek dworu miał kształt wydłużonego prostokąta o wymiarach 14,5x34 m, o elewacjach frontowej i ogrodowej II-osiowych oraz bocznych 3-osiowych. Dwór był parterowy, tylko część środkowa z gankiem tworzyła mały ryzalit i posiadała piętro. Pośrodku budynku był hol z klatką schodową prowadzącą do holu górnego i dwóch pokoi. Dwór miał konstrukcję drewnianą, tylko dwa tarasy od frontu i od ogrodu były murowane. Na osi budynku od frontu czterokolumnowy portyk w porządku toskańskim podtrzymywał taras na I piętrze. Część kuchenna dworu miała podpiwniczenie ze schodami w bocznej sieni przy kuchni oraz schodami na strych . W narożnikach budynek miał płaskie pilastry, był otynkowany. Gzyms główny był drewniany, profilowany, również otynkowany. Drewniany, czterospadowy dach ciesielskiej konstrukcji, pokryty był wiórkiem (typ pokrycia często spotykany na tych ziemiach). Na dach wyprowadzone były cztery kominy. W części środkowej, nad gankiem, znajdowała się 3-osiowa facjata, zwieńczona trójkątnym tympanonem. Prostokątne okna i drzwi, zarówno w facjacie na I piętrze, jak i na parterze posiadały opaski wyrobione w tynku oraz podokienniki wsparte na konsolkach. Elewacja ogrodowa i frontowa II-osiowe, zamknięte były po bokach dwoma pilastrami, między którymi znajdowało się okno. Układ pomieszczeń na parterze był symetryczny w stosunku do głównego holu, w którym z lewej strony znajdowały się schody prowadzące na piętro. Na wprost holu był salon z wyjściem poprzez porte-fenetre na taras i do ogrodu. Po obu stronach holu amfilada pokoi. Z dworem powiązany był ogród, którego główna aleja tworzyła oś kompozycyjną i była przedłużeniem drogi dojazdowej. Po ozdobnym ogrodzie pozostało do dziś tylko kilka starych drzew w części północno- zachodniej - kasztanowce, lipy, klony, graby, topole. Z lewej strony dworu, wzniesiono wielką stodołę z kamienia narzutowego, przykrytą dużym dwuspadowym dachem o konstrukcji drewnianej. Od strony podjazdu wybudowano w XIX w. dwie murowane (z cegły) niewielkie oficyny, które stały frontem do dziedzińca. Były to podłużne parterowe budynki z dachami naczółkowymi o konstrukcji drewnianej, kryte wiórkiem. Elewacje frontowe były 4-osiowe, boczne 3-osiowe. (JB2025)

Park

Park dworski XVIII/XIX w. o pow. 15,5 ha. Informacje pochodzą z książki / Parki i Ogrody Zabytkowe w Polsce - Stan 1991 rok /
Ogród dworski – klasycystyczny, wieloosiowy, powstały po 1775 r. na miejscu wcześniejszej siedziby dworskiej

Inne

www.ogrodowy.minigo.pl – artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
Ewidencja parku w Siderce - Marian Szamreto 1977
Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego, 5, 1999, Czapska, Anna - Nie istniejący dwór w Siderce
zdjęcie z 1954 roku www.ogrodowy.minigo.pl