Pentowo

Stan obecny

Pensjonat i ośrodek agroturystyczny „Europejska Wieś Bociania”, stadnina koni

Historia

Pentowo (zwane czasami Pętowo) po raz pierwszy znajdujemy w źródłach na mapie Kwatermistrzostwa Wojska Polskiego z lat 1822-1843. Pierwotnie było zaściankiem miejskim miasta Tykocina dzierżawionym przez szlachtę i mogło mieć inną nazwę.
Obecna kompozycja Pętowa jako siedziby dworskiej wykształciła się w początkach XIX wieku. Obiekt ten stale należał do rodzin Toczyłowskich. Władali nim kolejno Jan Toczyłowski (w II połowie XIX w i na początku wieku XX), Kazimierz Toczyłowski (w okresie międzywojennym do około 1943 r.), a po nim Stefan Toczyłowski. Obecnie (2026) właścicielami są Henryka i Bogdan Toczyłowscy. Pierwotny dwór i zabudowania gospodarcze spalono w czasie I WŚ gdy w 1915 roku rodzina Toczyłowskich została ewakuowana do Rosji. Dewastacji uległ wtedy drzewostan ozdobny i owocowy. Około 1923 r. Toczyłowscy wrócili do Pentowa gdzie na starych fundamentach wznieśli nowy drewniany dwór z charakterystycznymi mansardami od strony podjazdu i od strony rzeki. Wybudowano także nowe zabudowania gospodarcze. Uzupełniono też wtedy nasadzenia ozdobne zachowując stary układ siedziby i posadzono nowy sad w części dawnych ogrodów użytkowych. W 1939 roku gdy Rosjanie zajęli Białostocczyznę, Kazimierz Toczyłowski spakował walizki i czekał na zsyłkę - miał powody, aby się jej spodziewać - w okresie międzywojennym był burmistrzem Tykocina. Nim to się stało Rosjanie, musieli sami uciekać przed wojskami niemieckimi. Kolejni okupanci zamieszkali we dworze, a Toczyłowscy tułali się gdzie popadło. W 1944 r. Rosjanie ponownie pojawili się w Pentowie. Tym razem kwaterował tu jakiś sztab wojskowy, wysokie sosny służyły za maszty radiostacji, a w sypialni pana domu nocował ponoć sam marszałek Rokossowski. Jak wspomniano wcześniej jeszcze przed zakończeniem wojny zmarł Kazimierz Toczyłowski, pozostawiając w spadku pentowskie dobra swojemu synowi – Stefanowi, który podzielił się nimi formalnie z bratem Ludomirem i dzięki temu uchronił przed parcelacją. W 1995 r. odziedziczył je syn Stefana, Bogdan. Początkowo zajął się hodowlą bydła, ale wraz z nowym stuleciem skoncentrował się na hodowli koni, wśród których oczkiem w głowie stało się stadko koników polskich.
Dzisiejszą świetność obiekt zawdzięcza huraganowi, który 1991 roku przeszedł nad Pentowem i połamał wiele drzew na terenie jednej posiadłości nad brzegami Narwi – w rejonie zabytkowego domu – dworku rodziny Toczyłowskich. Kikuty drzew upodobały sobie bociany, które zaczęły budować na nich swoje gniazda i co roku na wierzchołkach i konarach dobudowywały następne. Gdy zajęły wszystkie połamane drzewa, zaczęły zasiedlać budynki i słupy. W roku 2014 w Pentowie było już 36 gniazd. W latach 90-tych XX wieku Europejska Fundacja Ochrony Dziedzictwa Przyrodniczego – Euronatur utworzyła tytuł Europejskiej Wsi Bocianiej. Rozpoczęto jego przyznawanie tym miejscowościom i gminom, na terenie których zanotowano największą w konkretnym kraju liczebność rodzin bocianich, Pentowo jako siódme otrzymało ten tytuł – w 2001 roku. Toczyłowscy dobrze wykorzystali tę szansę – obecnie działa tu Pensjonat i ośrodek agroturystyczny „Europejska Wieś Bociania”, stadnina koni, (Jarosław Bochyński 2026)

Opis

Dwór Pentowo leży nieopodal miasta Tykocina i osad rolniczych, na granicy gruntów miejskich i lasu sosnowego, na niewysokiej skarpie nad starorzeczem Narwi, skąd roztacza się rozległy widok na doliną i łąki nadrzeczne Dwór wzniesiony był w otoczeniu ogrodu ozdobnego. Zwrócony był on w stronę dziedzińca gospodarczego zlokalizowanego na południe od dworu i ogrodu ozdobnego. Na północ od dworu znajdowała się skarpa nadrzeczna, a za nią rozlewiska rzeki, Wokół dworu posadzono drzewa (głównie lipy i wierzby), a przed gankiem od strony dziedzińca urządzono kolisty podjazd z gazonem ozdobionym drzewami i kwiatami. Zabudowania części gospodarczej usytuowane były wokół prostokątnego dziedzińca i od południa oraz wschodu sąsiadowały z lasem sosnowym, przez który do gościńca tykocińskiego poprowadzono drogę spacerową wybiegająca na ten trakt obok żeliwnego krzyża ustawionego na kamiennym cokole w 1887 r. Las i starodrzew w dolinie narwiańskiej traktowano jako element krajobrazowego układu kompozycji. Część ozdobna otoczona była od wschodu i zachodu sadami i warzywnikami. Kolejny sad rósł na zachód od zabudowań gospodarczych. Wnętrza ogrodów użytkowych otoczone zostały prostymi szpalerami drzew i krzewów. Należy przypuszczać, ze już w II połowie XIX wieku wytyczono główną aleję dojazdową od strony traktu tykocińskiego. Biegła ona po granicy części leśnej, po czym skręcała na dziedziniec gospodarczy. W alei tej posadzono drzewa różnych gatunków. Kompozycja ta przetrwała niezniszczona okres II wojny światowej. Później, choć gospodarstwo nie zostało rozparcelowane, to jednak ogrody zostały zaniedbane, a do dworu dobudowano od strony rzeki szpetną przybudówkę. W 1982 r. podczas kręcenia tu filmu „Panny z Wilka” przeprowadzono remont dworu i innych budynków oraz uporządkowano teren. W końcu lat 80. XX wieku roślinność Pentowa nie była specjalnie bogata obejmując 31 gatunków drzew i krzewów. Z okresu powstawania siedziby pozostały do tego czasu stare sosny w lesie (o średnicy pni 80-90 cm) i 2 lipy w obrębie części gospodarczej. Większość drzew pochodzących z końca XIX w. stanowiły wierzby, brzozy, grochodrzewy, klony, lipy i sosny w lesie, a w otoczeniu dworu rosły pojedynczo i w żywopłotach lilaki, róże, jaśminowce wonne, śnieguliczki oraz młode żywotniki. Wokół dawnych wnętrz ogrodowych rosły także leszczyny i czeremchy. Obecne gospodarstwo składa się z dworku i kilku budynków gospodarczych, również z kilkudziesięcioletnią historią, m.in. stodoły i stajni, których dachy szczególnie upodobały sobie bociany. Obydwa końce stajni wieńczą „bocianiaki” (jak na zwykło się mawiać na Podlasiu), a na dachu stodoły usadowiły się aż trzy bocianie rodziny. (JB2026)

Park

Ogród dworski – eklektyczny, ozdobno-użytkowy, łączący elementy regularne z kompozycjami krajobrazowymi, powstały przed 1822 r., a po 1923 r. poddany częściowej renowacji o pow. 5,5 ha.

Inne

Źródła:
http://www.ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
zdjęcie z 1988 roku Piotr Mastalerz
www.pentowo.pl
zdjęcie współczesne Liliana Kołłątaj