Dobromil

Stan obecny

Stan obecny – dwór nie istnieje, rozebrany w 1959 roku

Historia

W wieku XVI i w I połowie wieku XVII funkcjonowała w tym miejscu wieś bojarska Romaszki, należąca do włości boćkowskiej Sapiehów. Już wówczas istniał zapewne folwark bojarski, a sprzężenie go z wsią bojarską i usytuowanie na osi ulicówki wiejskiej było charakterystyczne dla innych osad tego typu.
Około połowy XVII wieku (może na skutek zniszczeń z czasów najazdu szwedzkiego) osadę bojarską zlikwidowano, a w jej miejscu założono folwark dóbr boćkowskich Powstała wówczas kompozycja folwarku nosiła cechy barokowe. Na jego teren wjeżdżano po grobli między stawami. Dwór usytuowany był na granicy podwórza i ogrodów (sadów). Te zasadnicze elementy ukształtowania przestrzeni pozostały i w późniejszym układzie.
W latach 20. XIX wieku (przed 1826 r.) folwark sprzedano Michałowi Gartkiewiczowi, prokuratorowi obwodu białostockiego, który urządził tam swoją rezydencję i założył istniejącą do dziś kompozycję ogrodów dworskich. Zmienił on wówczas nazwę miejscowości na Dobromil. Odtąd, aż do 1939 r. Dobromil pozostawał w rękach rodziny Gartkiewiczów. W latach 80. XIX wieku był własnością Karola Gartkiewicza (urodzonego w 1840 r., zmarłego w 1904 roku) i jego żony Zofii z Wierzbowskich (urodzonej w 1862 roku , zmarłej w 1899 roku), a od 1904 roku posiadał go syn Karola – Artur Gartkiewicz. Przed 1939 r. przejęła majątek jego siostra Zofia Sielewska, wywieziona w 1940 r. do ZSRR. Po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1939 r. rozpoczęła się dewastacja zabudowań i drzewostanu trwająca do wkroczenia Niemców w 1941 roku Niemcy umieścili w dworze dobromilskim zarząd dóbr ziemskich, obejmujących też okoliczne majątki. Przywrócono wówczas pierwotne funkcje budynkom i ogrodom. W 1944 roku majątek Dobromil uległ parcelacji. We dworze umieszczono urząd gminy i posterunek Milicji Obywatelskiej, większość budynków rozebrano, a przy dziedzińcu zbudowano nowe. W 1950 roku zabudowania gospodarcze i teren ogrodów przejęła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Dobromilu. W 1956 roku Spółdzielnię tę rozwiązano, a urząd gminy przeniesiono do Mokrego. W 1959 roku ponownie reaktywowano Spółdzielnię, która objęła całość terenu i użytkowała go jeszcze w latach 80. XX wieku W 1959 roku rozebrano dwór, a później pozostałe budynki dworskie, pozostawiając jedynie stary drewniany lamus. Pozbawione opieki tereny ogrodu niszczały. Wypadła większość drzew owocowych, a ich miejsce zajęły łąki. Zdewastowano także roślinność ozdobną rosnącą dawniej wokół dworu. (JB2026)

Opis

Założona w latach 20. XIX wieku przez Michała Gartkiewicza kompozycja przestrzenna była znacznie większa od terenu, jaki wcześniej zajmował folwark Romaszki. Rozbudowano gospodarstwo dworskie i powiększono podwórze. Nowy dwór ustawiono w dawnym ogrodzie folwarcznym. Był to budynek murowany, bez piwnic, piętrowy z balkonem od strony podjazdu. Zwrócono go elewacją główną w stronę podjazdu, gdzie na kolistym klombie zasadzono drzewa i krzewy ozdobne, m.in. oliwniki i róże. Na północ od dworu mieścił się kwaterowy ogród łączący cechy użytkowe z ozdobnymi. Dominowały w nim drzewa owocowe, ale po granicach kwater posadzono aleje lipowe, wiązowe i dębowe, a cały ogród otaczała aleja lipowa. Powiększenie dawnych ogrodów od północy i zachodu spowodowało nieregularność kwater. Przez teren ogrodów i po jego wschodniej granicy poprowadzono system wąskich kanałów ogrodowych, zaś w alejach wokół ogrodu i wzdłuż niektórych podziałów kwater poprowadzono drogi spacerowe. Kompozycję ogrodów uzupełniały nasadzenia przy dziedzińcu gospodarczym oraz aleja lipowo-wiązowa biegnąca dawną ulicówką pozostałą po wsi Romaszki, gdzie w miejscu dawnych siedlisk zbudowano domy robotników rolnych. Całość uzupełniały stawy i sadzawki – 2 dawne stawy umieszczone przy wjeździe do założenia i sadzawka umieszczona przy zachodniej granicy dziedzińca. Mimo wyraźnie utylitarnego charakteru całości, kompozycja stanowiła gustowną i estetycznie utrzymaną oprawę dworu, a duża liczba alei nadawała jej prawie parkowy charakter. Całość założenia zajmowała obszar o powierzchni około 12,5 ha. Taki układ przetrwał bez większych zmian do 1939 r. Przed II wojną światową w części gospodarczej stały: stodoła, obora, chlewnia, kurnik, stajnia i murowany magazyn (położony na północ od alei dojazdowej, a na wschód od dworu). Ponadto, na zachód od dworu, stał w ogrodzie drewniany lamus, obok którego umiejscowiono murowaną piwnicę, zaś na południe od założenia, pod lasem, usytuowane były czworaki dworskie.
Po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1939 r. rozpoczęła się dewastacja zabudowań i drzewostanu trwająca do wkroczenia Niemców w 1941 r. Ci ostatni umieścili w dworze dobromilskim zarząd dóbr ziemskich, obejmujących też okoliczne majątki. Przywrócono wówczas pierwotne funkcje budynkom i ogrodom. W 1944 r. majątek Dobromil uległ parcelacji. Tereny ogrodu sukcesywnie niszczały. Wypadła większość drzew owocowych, a ich miejsce zajęły łąki. Zdewastowano także roślinność ozdobną rosnącą dawniej wokół dworu. W końcu lat 70. XX weku roślinność założenia składała się głównie z lip, klonów, wiązów, dębów, wierzb, grabów i jesionów. Sporo starych drzew (269 lip, 5 dębów szypułkowych, 9 klonów pospolitych, 19 kasztanowców białych, 30 grabów, 20 jesionów wyniosłych i 9 wiązów polnych) pochodziło z I połowy XIX w. Najstarsze, zapewne osiemnastowieczne drzewa pochodziły jeszcze z czasów, gdy funkcjonował tu folwark Romaszki. Ogólnie występowało tu w tym czasie 25 gatunków drzew i krzewów. Mimo, że przetrwało tu sporo starych drzew, zachowały się sadzawki i kanały oraz czytelne były podziały kwaterowe, to przekształcenia dokonane po II wojnie światowej znacznie zmieniły charakter obiektu. Ogród dobromilski pełnił jednak nadal ważną rolę w krajobrazie. Obecnie park nie funkcjonuje jako zadbane założenie krajobrazowe. Z dawnych założeń pozostało niewiele śladów, a ślady po dawnej świetności są znikome. (JB2026)

Park

Park dworski z 1 ćw. XIX w. o pow. 10 ha.
Informacje pochodzą z książki / Parki i Ogrody Zabytkowe w Polsce - Stan 1991 rok /

Inne

Źródła:
Ewidencja parku zabytkowego w Dobromilu – Ewa Bończak- Kucharczyk
ogrodowy.minigo.pl – artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
Zdjęcie z 1978 – widok z miejsca gdzie kiedyś stał dwór